English
كوردی
العربية
ڕانانى ئایندەیى ژمارە (١٢) ى نیسانى٢٠٢٦
بنبەستی سیاسی لە هەرێمی کوردستان؛ بژاردەو لێكهوتهكان
– ڕانانی ئایندەیی ژمارە (12)
– توێژەران: د.یوسف گۆران، د.عابد خالد رسول، د.فاروق عبدول مەولود ، د.جەلیل عومەر عەلی.
– سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ئایندەیی – سلێمانى – هەرێمى کوردستان.
– نیسانی ٢٠٢٦.
پێرستى تهوهرهكان:
تهوهری یهكهم : لێکدانەوەی دەستووری بۆ بژاردەکانی دەرچوون لە بنبەستی سیاسی لە هەرێم.
تهوهری دووهم: حكومەتی فیدراڵی و مامهڵه لهگهڵ بنبەستی سیاسی لە هەرێم.
تهوهری سێیهم: بنبهستی سیاسی و بژاردهی دوو ئیدارەیی لە هەرێم.
سهرهتا
لە دوای ئەنجامدانى هەڵبژاردنەکانی خولى شەشەمى پەرلەمانی کوردستان (لە ٢٠/١٠/٢٠٢٤) و بانگهێشتی سەرۆکی هەرێمى كوردستان بۆ كۆبوونەوەى پەرلەمان (لە ٢٤/١١/٢٠٢٤) و گرێدانى یەكەم دانیشتنى پەرلەمان (لە ٢/١٢/٢٠٢٤) و بە كراوەیى هێشتنەوەى ئەو دانیشتنە تا ئێستا، هەرێمی کوردستان دووچاری بنبەستێکی سیاسی و دەستووریی قووڵ بووە، بە هۆی نەگەیشتنی هێزە براوە سەرەكییەكانى ئەو هەڵبژاردنە بە ڕێککەوتن لە سەر پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەت و پشتگوێخستنی شەراکەت و هاوسهنگی له ئیدارهداندا. بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە و دەرچوون لەم بنبەستە، دەکرێت ئاماژه به چهند بژاردەیهک بكرێت كه ههریهكهیان لێكهوته و دهرهاویشتهی خۆی ههیه، ئهوانش: تەواوكردنى پڕۆسەى پێکهێنانی حکومەت لە ڕێگەی ڕێککەوتنی پارتى و یەكێتییەوە، یان هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی کوردستان و ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە، یان پەنابردن بۆ دادگای باڵای فیدراڵی بۆ یەکلاکردنەوەی دۆخەکە، یاخود وەک کۆتا بژاردە داڕشتنەوەی یاسایانەی حوکمڕانی هەرێم بەپێی سیستمی دوو ئیدارەیی کە پێش ساڵی 2005 هەبووە؛ لهو بژاردانهن كه هەندێکیان لێكهوتهكانی مهترسیداره بۆ ئایندهی قهوارهی ههرێمی كوردستان.
ڕانانی ژمارە (12)، لە سێ تەوەردا شیكاری و تاوتوێ بۆ بژاردهكانی دهرچوون له بنبهستی سیاسی له ههرێمی كوردستان دهكات؛ به ئاماژهدان به لێكهوته و ئاڵێنگارییهكانی ئهم قهیرانه سیاسییه له ههرێم له دوای ههڵبژاردنی پهرلهمانی 2024.
تەوەرى يەكەم: لێکدانەوەی دەستووری بۆ بژاردەکانی دەرچوون لە بنبەستی سیاسی لە هەرێم
بژاردەی یەکەم، تەواوكردنى پڕۆسەى پێکهێنانی حکومەتى نوێ، لە ڕوانگەی یاسایی و دەستوورییەوە سروشتیترین ڕێگەيە بۆ دەرچوون لەو بنبەستە سياسييەى كە هەيە. ديارە هەنگاوە ياسايى و دەستوورييە پێويستەكان بۆ تەواوكردنى ئەم پڕۆسەيە، لە دواى بانگهێشتی سەرۆکی هەرێمى كوردستان بۆ كۆبوونەوەى پەرلەمان (لە ٢٤/١١/٢٠٢٤) و گرێدانى يەكەم دانيشتنى پەرلەمان بە سەرۆکایەتیی بەتەمەنترین ئەندامى (لە ٢/١٢/٢٠٢٤)، بريتييە لە: ”يەكەم: هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆکایەتیی پەرلەمان -سەرۆکی پەرلەمان و جێگرەکەی وسكرتێرى پەرلەمان- لە هەمان دانیشتنی یەکەمدا بە دەنگى زۆرینەی ڕەهاى ئەندامانى پەرلەمان، بە پێى مادەی ٤٨ى یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ژمارە (١)ى ساڵى ١٩٩٢ى هەموار كراو”، ”دووەم: هەڵبژاردنى سەرۆکی هەرێمى كوردستان بە دەنگدانی ئاشکرا و بە دەنگی زۆرینەی ڕەهای ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان، بە پێى مادەی ٤ى یاسای کاراکردنەوەی دامەزراوەی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)ی ساڵی ٢٠١٩”، ”سێيەم: پێكهێنانى كابينەى نوێى حكومەت كە بە سێ قۆناغدا گوزەر دەکات؛ قۆناغی ناونانى كەسێک بۆ بوون بە سەرۆکوەزیران بە دەنگى زۆرينەى ڕههای ئەندامانى پەرلەمان، قۆناغی ڕاسپاردنى ئەو كەسە لەلايەن سەرۆكی هەرێمی كوردستان تا لە ماوەی ٣٠ ڕۆژدا ئەنجوومەنی وەزیران پێک بهێنێت، قۆناغی متمانەدان بەو پێكهاتە وەزارییەی كە سەرۆكوەزیران بە ئەركی پێكهێنانی ڕاسپێردراوە بە دەنگى زۆرينەى ڕەهاى ئەندامانى پەرلەمان، بە پێى بڕگەكانی ٣ و٤ى مادەی ٥٦ی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان و بڕگەی ١٢ى مادەی ١٠ی یاسای سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان ژمارە (١)ی ساڵی ٢٠٠٥ هەمواركراو”. هەڵبەت لەبەرئەوەى كە لە ئەنجامى هەڵبژاردنەكەى ٢٠٢٤دا هيچ ليستێک نەيتوانيوە زۆرينەى ڕەهاى كورسييەكانى پەرلەمان بباتەوەو ههردوو هێزه سهرهكیهكهو هاوپهیمانهكانی ههمان سهنگ و قورسایی ژمارهی كورسیان ههیه، پێويست دەبێت هەرسێ هەنگاوەكەى سەرەوە (هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆکایەتیی پەرلەمان، هەڵبژاردنى سەرۆکی هەرێمى كوردستان، پێكهێنانى كابينەى نوێى حكومەت) بە سازان لە نێوان هێزە سەرەکييە براوەكان ئەنجام بدرێت، تا زۆرينەى ئاماژەپێكراو بۆ هەرسێ هەنگاوەكە دابين بكرێت. هەموو ئەمەش ئیراده و متمانهی سیاسیی دهوێت، به تایبهتی تێپهڕاندنی عینادیی سیاسی و دهستگرتن بهسهر ههموو جومگه سهرهكییهكانی دهسهڵات. ههتا ئهم دۆخه ڕاست نهكرێتهوه و جۆرێک له هاوسهنگی دروست نهبێت، هەر پەکخستنێکی زياتری پڕۆسەكەش دەشێت لە ڕووی دەستوورییەوە وەک پابەندنەبوون و جێبەجێ نەکردنی ئەرکێکی دەستووری لێک بدرێتەوە.
بژاردەی دووەم، كە خۆی لە هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان و پەنابردن بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختە دەبینێتەوە، چارەسەرێکی دەستووریی ناچارییە، کە تێیدا بە هۆی شکستهێنانی لايەنەكان لە دروستکردنی حکومەت؛ پەنا بۆ نوێکردنەوەی متمانە و گەڕانەوە بۆ لای دەنگدەران دەبرێت. لەڕووى ياسييەوە (بەپێى بڕگەی ٤ی مادەی ١٠ى یاسای سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان) هەڵوەشاندنەوەى پەرلەمان بە يەكێک لەم حاڵهتانه دەبێت: ”1. ئهگهر زياتر له نیوهی ئهندامانی پەرلەمان دهست لهكاربكێشنهوه”، ”2. ئهگهر لهماوهی 45 ڕۆژدا له بانگهێشتكردنی بۆ كۆبوونهوهی خولی ههڵبژاردن؛ ژمارهی یاسایی ئهندامانى بۆ كۆبوونەوە بهدهست نههات”، ”3. ئهگهر پهرلهمان متمانهی بە ٣ پێكهاتهی وهزاریی جیاوازی ئهنجوومهنی وهزیران یهک لهدوای یهک نهدا”، ”4. ئهگهر سیستمی ههڵبژاردنی پهرلهمان گۆڕا و خولی ههڵبژاردنیش 6 مانگ یان كهمتری مابوو”. هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان تەنها لەو حاڵەتانەدا دەبێت، بەو پێیە سەرۆکی هەرێم دەسەڵاتی هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی نییەو هەروەها دەسەڵاتی راگەیاندنی هەڵبژاردنی پێشوەختەشی نییە پێش هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان، واتا لە دواى هەڵوەشاندنەوەى پەرلەمان، سەرۆكى هەرێم لە ماوەى (١٥) ڕۆژدا بە فەرمانێک ئهنجامدانی ههڵبژاردنی گشتیی پهرلهمانی كوردستانی (هەڵبژاردنى پێشوەختە) ڕادەگەيەنێت، به مهرجێک ڕۆژی ههڵبژاردن ٦٠ ڕۆژ دوای ههڵوهشاندنهوهی تێنەپەڕێنێت (بە پێى بڕگەی ٢ی مادەی ١٠ى یاسای سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان). لەم كاتەدا بە ڕەچاوكردنی بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدراڵی، ئێستا سەرپەرشتیکردن و بەڕێوەبردنی هەڵبژاردنەکانی هەرێم کەوتووەتە ئەستۆی کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق (بە پێى بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵی لە 30/5/2023). هەڵبەت لەم حاڵەتەدا کابینەی پێشوو هەروەکوو ئێستاى وەک ”حکومەتی کاربەڕێکەر” بەردەوام دەبێت. خاڵی لاوازی ئەم بژاردەیە ئەوەیە کە جگە لەوەی تێچوویەکی دارایی و سیاسیی زۆری هەیە، هیچ گرەنتييەک نییە کە نەخشەی سیاسی و قەبارەی هێزەکان بە ڕادەیەک بگۆڕێت کە قەیرانەکە چارەسەر بکات و ڕەنگە هەرێم بخاتەوە ناو هەمان چەرخەی بنبەستی سیاسی و بێمتمانهیی زیاتر بكات، به تایبهت ئهگهر ئامانجی ههڵبژاردنی پێشوەخت بۆ تاكڕهوی و قۆرخكاری زیاتر بێت له ڕێگهی گرتنەبهری ڕێوشوێنی ناشهرعی بۆ زیادكردن و گۆڕانكاریی پێشبینینهكراو له دهرئهنجامی ههڵبژاردنهكان.
بژاردەی سێیەم، كە دەشێت بە هۆى شكستهێنانى دوو بژاردەكەى پێشوو يان دەستنەبردن بۆيان، پەنا بۆ دادگاى باڵای فیدراڵی ببرێت بۆ يەكلاكردنەوەى دۆخەكە (بە پێى مادەی ٩٣ی دەستووری عێراقى ساڵى ٢٠٠٥، کە دەسەڵاتی فراوانی داوە بەم دادگايە بۆ چاودێریکردنی دەستووریبوونی یاساکان، لێکدانەوەی دەقەکان و یەکلاکردنەوەی ناکۆکییەکانی نێوان دەسەڵاتەکان – لە سەر ئاستى فيدراڵى و هەرێم و پارێزگاكان). بۆ ئەم بژاردەيە، دەكرێت نانەوەى بنبەستی سیاسی و پێکنەهێنانی حکومەت بۆ ماوەیەکی درێژ وەک ”کەمتەرخەمی لە جێبەجێکردنی ئەرکی دەستووری”، یان ”پێشێلکردنی بنەمای سەروەریی گەل و دەستاودەستکردنی دەسەڵات”؛ بكرێتە پاساو بۆ جووڵاندنى كەيسەكە لاى دادگاكە، چ لە ڕێى دامەزراوەيەكى فيدراڵييەوە بێت (وەک سەرۆککۆمار كە پارێزەرى دەستوورە)، یان لە ڕێى لايەنێکی هەرێمەوە كە لەو کەمتەرخەمی و پێشێلکردنە زەرەرمەند بووە. هەر چەندە بڕیارەکانی ئەم دادگايە بنبڕ و پابەندکەرن، بەڵام لە ڕووی كرداريیەوە ناتوانێت ڕاستەوخۆ لایەنەکانى هەرێم بە گرتنەبەرى بژاردەيەكى دیاریکراو ناچار بکات، ئەوپەڕی بڕيارى دادگاکە بە ئاڕاستەى دیاریکردنی ماوەیەکی زەمەنیی ناچاری دەبێت بۆ هێزە سیاسییەکانى هەرێم بۆ دستپێكردنەوەى پڕۆسەى پێكهێنانى حكومەت، ياخود تەنانەت هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانى هەرێم بە هۆی پەککەوتنیەوە، ئەمە جگە لەوەى كە ئەم بژاردەیە لە ڕووی سیاسییەوە جارێكی تر كردنەوەى گرێى كێشەكانى هەرێم لە دەستى هەرێم خۆيەوە دەباتەوە بۆ دەسەڵاتە فیدراڵييەكان، کە زۆربەى جار بڕیارەکانيان ڕەهەندی ناوەندگەرايیان پێوە ديار بووە. ههروهها ئهگهری ئهوهش ههیه دادگای فیدراڵی بۆ زياتر فشارخستنهسهر لایهنهكان، بڕیاری نایاسایبوونی بڕیارهكانی حكومهتی ههرێم بدات و ههنگاو و بڕیارى ستراتیجی لێ قهدهخه بكات.
بژاردەی چوارەم، داڕشتنەوەی حوکمڕانی هەرێم بەپێی سیستمی دوو ئیدارەیی لهچوارچێوهی یهك ههرێمدا، هاوشێوەی ئەو دۆخەی کە لە ماوەى ساڵانی (١٩٩٦-٢٠٠٥) لە نێوان هەولێر و سلێمانیدا بە حوكمى ئەمری واقیع هەبوو. گەرچى دەشێت ئەم بژاردەيە وەک پاشەکشێيەك و بە چاوێكى نيگەرانييەوە تێى بڕوانرێت، بەڵام لە ڕوانگەی یاسایی و دەستوورییەوە ئەم هەنگاوە بە تەواوی دەکەوێتە چوارچێوەی كاروبارە ناوخۆييەكانى هەرێمی کوردستان و ئازادیى هەرێم لە ڕێكخستنى دەسەڵاتەكانى (بەپێى مادەكانی ١١٦ تا ١٢١ى دەستوورى فيدراڵیى عێراق). لەم چوارچێوەیەشدا دەكرێت بە پێى كڵێشەى ”لامەركەزیى فراوان” كە مادەى ١٢٢ى ئەو دەستوورە ئاماژەى بۆ كردووە، هەرێم بە شێوەى دوو ناوچەى ئۆتۆنۆمى فراوان ڕێک بخرێتەوە، کە هەریەکەیان دامەزراوەى حوكمڕانى و سەرچاوەی دارایی و هێزی ئەمنیی تايبەت بە خۆی لە چوارچێوەى یەکپارچەیی هەرێمدا هەبێت. هەروەها مۆدیلەکانی (دوو ناوچهی ئۆتۆنۆمی) کڵێشەی دیکەی ئەو داڕشتنەوەیەی حوکمڕانی هەرێمن، ههر چهنده ڕەنگە هەندێک کڵێشەی ئهم بژاردهیه لهلایهن هیچ هێزێكی سیاسییهوه خوازراو نەبێت، بهڵام بهردهوامبوون له سهر سیاسهتی پهراوێزخستن و ناعهدالهتی له ئیدارهدان و سەپاندنی دوو ئیدارەیی حزبی دیفاکتۆ، ئهگهری ههیه ئهم بژاردهیه بكاته بهدیلێكی ناچاری بۆ زهرهرمهندانی ئهم سیاسهته مهترسیداره.
تهوهری دووهم: حكومەتی فیدراڵی و مامهڵه لهگهڵ بنبەستی سیاسی لە هەرێم
دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە پێی ئیستيحقاقی هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی كوردستان لە مانگی ١٠ ساڵی ٢٠٢٤، كێشەی یاسایی و ئابووری و سیاسیی بۆ هەرێمی كوردستان دروست كردووە و ماوەی حكومەتی ماوەبەسەرچووی لە هەرێم بۆ ئاستێكی پێوانەیی درێژ كردووەتەوە كە بڕیار و ڕاسپاردە و كارەكانی لە ڕووی شەرعیەتەوە سهنگ و بایهخی كهمتره، بە تایبەتی لە سەر ئاستی دەسەڵاتی فیدراڵی، بەو پێیەی حكومەتی فیدراڵی وابەستەیە بە مامەڵەكردن لەگەڵ حكومەتێكی هەڵبژێردراو و خاوەن شەرعیەتی جەماوەری كە لە لایەن خۆیەوە بودجە و پێداویستییە لۆجستییەکانی بۆ دابین كراوە و ئەنجامەكانیشی پەسەند كردووە.
هەر چەندە حكومەتی فیدراڵی چەندین جار هۆشداریی داوە لەو بنبەستە سیاسییەی لە هەرێم هەیە و داوای لە لایەنە سیاسییەكانی كردووە هەوڵەكانیان چڕ بكەنەوە بۆ تێپەڕاندنی ئەو قهیرانه، بە تایبەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان، بەڵام فشار و هەوڵەكان بێ ئەنجام ماونەتەوە. لە هەندێک بۆنەدا حكومەتی فیدراڵی ئەم دۆخەی وەكوو بهربهستێكی مهبهستدار باس كردووە بۆ ڕێگرتن له گفتوگۆ و چارەسەركردنی بەشێک لە دۆسێ هەڵپەسێردراوەكانی نێوانیان، لەمەشدا ئاماژهی كردووه به بوونی بهرژهوهندیی گهورهی حزبی و كهسی ناو حكومهتی ماوهبهسهرچووی ەرێمی كوردستان بۆ تێپهڕاندنی بهشێک له كێشهكان .
سەرباری نیگەرانییەكانی حكومەتی فیدراڵی و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە بەردەوامی و دێژەكێشانی بنبەستی سیاسی لە هەرێم لە دوای هەڵبژاردنی (٢٠٢٤)ەوە، بەڵام هەندێک ئەم بارودۆخە بۆ حكومەتی فیدراڵی وەكوو دەرفەت دەبینن كە ئەگەری هەیە دەرگای گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی لە سروشتی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی بهێنێتە كایەوە، بە جۆرێک چیتر مامەڵەی نێوانیان لەسەر بنهمای دهستور نەبێت، بەڵكوو گۆڕان بێت بۆ قۆستنەوەیەكی سیستماتیكی لە لایەن حكومەتی فیدراڵییەوە لە غیابی دامەزراوەی شەرعی لە هەرێم بۆ چەسپاندنی واقیعێكی نوێ كە سەربەخۆیی یاسایی و سیاسیی و دهستورى هەرێم زیاتر سنووردار بكات.
دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەت بۆ ماوەی زیاتر لە ساڵ و نیوێک تەنها لە چوارچێوەی قەیرانێكی ناوخۆییدا نامێنێتەوە، بەڵكوو كەلێنێكی گەورە دەخوڵقێنێت كە حكومەتی فیدراڵی دەتوانێت لە ڕێگەی دادگای باڵای فیدراڵی و پێودانگە دەستووری و یاساییەكانەوە هەرێم زیاتر پابهند بكات، قەیرانە ناوخۆییەكانی هەرێم بە ناوەندی بكرێن و كێشە و پرسە سیاسییەكانی لە دەستى هەرێمەوە بگوازێتەوە بۆ دەسەڵاتە فیدراڵییەكان، ئەمەش كۆمەكێكی باشی ناوەندگەرایی و دووبارە داڕشتنەوەی سیستمی فیدراڵی دەكات ئەگەر حكومەتی فیدراڵی وەبەرهێنانی لە سەر بكات كە دەكرێت لێرەدا ئاماژە بە دوو لێكەوتە بكرێت.
یەكەم: دەستتێوەردانى زیاتر لە هەرێم
ئەگەر حكومەتی فیدراڵی بههۆی پێكنههێنانی حكومهتی ههرێمهوه وەک دەرفەتێک سەیری بنبەستی ئێستای هەرێم بكات بۆ كۆتاییهێنان بە سەردەمی یەكگرتووی هەڵوێستی كوردی و شەرعیەتی دامەزراوەیی بەرامبەر حكومەتی فیدراڵی، لە ڕووی سیاسییەوە بەردەوامیی ئەم كێشەیە چانسی زیاتر بە بەغدا دەدات كە چیتر وەک ناوەندێكی بڕیاردانی یەكگرتوو سەیری هەولێر نەكات، بەڵكوو وەكوو بژاردەیەكی ناچاری مامەڵە لەگەڵ حكومەتی ماوەبەسەرچووی هەرێمدا بكات، كە لە پڕۆسەی دانوستان و بڕیارداندا ڕەچاوی هاوسەنگی بهرژهوهندی هاوبهش نەكات، بە تایبەتی لەو پرسە گرنگانەی كە ڕەهەندی دارایی و ئهمنی و سیاسییان هەیە، جگە لەوەش ئەم دابەشبوونە قووڵەی ناوخۆی هەرێم دوای هەڵبژاردنی ٢٠٢٤ كه هۆكاری سهرهكیی نهبوونی متمانه و شهراكهت و هاوسهنگی و قۆرخكارییه له دهسهڵات، قورسایی كورد وەک “پارسەنگی یەكلاكەرەوە” لە پڕۆسەی سیاسیی عێراقدا لاوازتر كردووە. ئەگەر پێشتر حكومەتی هەرێم لە هەندێک كەیس و بابەتی یدراڵیدا مەرج و هەڵوێستی خۆیان سەپاندبێت یان ئاستی پابەندێتیی بە سهرجهم بڕیارهكانی حكومەتی فیدراڵییەوە كەمتر بووبێت، ئێستا دۆخەكە پێچەوانە بووەتەوە و هەرێمی كوردستان لە هاوبەشێکی دەستووریی بەهێزەوە گۆڕاوە بۆ ئیدارەدان و بەڕێكردنی پرسەكانی ڕۆژ بە پێی خواستی بەغدا.
مەترسیدارترین ئەنجامی ئەم بنبەستە سیاسییە؛ لەدەستدانی جڵەوی حكومەتی هەرێمە بەسەر دۆسێ زیندوەكاندا، بە تایبەتی دۆسێی وزە كە لەم ماوەیەدا حكومەتی فیدراڵی سەركەوتوو بوو لە قۆستنەوەی سیاسهتی وزهی ههڵهی ههرێم و بۆشایی حكومەت و فشاری دادوەری بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی كۆمپانیای “سۆمۆ” بەسەر نەوتی هەرێمدا و ڕۆڵی وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێمی بۆ ڕۆڵێكی كارگێڕیی لاوەكی گۆڕیوە، ئەمەش بووە هۆی ڕادەستكردنی بەڕێوەبردنی كێڵگە و كۆمپانیا نەوتییەكان بە حكومەتی فیدراڵی بە شێوەیەكی پلەبەندی. لە دۆسیەی پێناسی گومرگیشدا، حكومەتی فیدراڵی فشارەكانی لە سەر هەرێم زیاتر كردووە بۆ ملدان بە سیستمی “یەكخستنی گومرگی” و كۆنترۆڵكردنی دەروازە سنوورییەكان. بە جێبەجێكردنی ئەم سیستمە دهسهڵاتی حكومهتی ههرێم دهربارهی سیاسهتی گومرگی سنورداركردوه.
دووەم: لاوازبوونی فشاری دەرەكی لە سەر حكومەتی فیدراڵی
هەمیشە هەرێمی كوردستان هێزی نێودەوڵەتیی خۆی لەوەوە وەرگرتووە كە نموونەیەک بوو بۆ سەقامگیری و دیموكراسی لە ناوچەیەكی پڕ كێشەدا، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەک قەوارەیەكی نیمچەدەوڵەت مامەڵەی لەگەڵدا كردووە. بەڵام شكستهێنان لە پێكهێنانی حكومەت بۆ ماوەیەكی پێوانەیی و تێپەڕاندنی هەموو وادە دەستوورییەكان، پەیامێكی نەرێنیی بۆ پایتەختەكانی جیهان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان ناردووە بەوەی وەک دهسهڵاتێكی “ناشەرعی” یان “ماوەبەسەرچوو” سەیری دامەزراوەكانی هەرێم بكات و خواستی ئەوانی بۆ بەرگریكردن لە مافە دەستوورییەكانی هەرێم لە بەرامبەر هەژموونی حكومەتی فیدراڵی لاواز كردووە.
درێژەكێشانی ئەم بنبەستە سیاسییە وا دەكات نێردە دیپلۆماسییەكان وەک دیفاكتۆیەک مامەڵە لەگەڵ هەرێم بكەن نەک وەک قەوارەیەكی دەستووری كە ئەگەری هەیە حكومەتی فیدراڵی سوود لەم پاشەكشە نێودەوڵەتییە وەربگرێت بۆ ئەوەی بەغدا ببێتهوه به تاكه نوێنەری شەرعی و باڵادەست بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری دهرهكی به ههرێمی كوردستانهوه ، ئەمەش زەمینەسازی دەكات بۆ قۆناغێك كە ڕەنگە تێیدا دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە تایبەتمەندییە سیاسییەكانی هەرێم لاواز بێت و لە چاوی دەرەوەدا بگۆڕێت بۆ تەنها پرسێكی ناوخۆیی عێراقی كە لە لایەن دەسەڵاتی فیداڵییەوە ئیدارە بدرێت.
لە كۆتاییدا دەكرێت بگوترێت كە هەرچەندە حكومەتی فیدراڵی هانی لایەنە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستانی داوە پەلە بكەن لە پێكهێنانی حكومەت و كۆتاییهێنان بەو بنبەستە سياسيیە، بەڵام لە هەمانكاتدا مەترسیی ئەوە هەیە ئەم ڕەوشە بیرۆكەی نێوەندگیری تێپەڕیێنێت و بگاتە ئاستی كهمكردنهوهی دەستكەوتە سیاسییەكانی دوای ٢٠٠٣ لە ڕێگەی بهشداریكردن له دۆسیە ئابووری و ئەمنییەكان، لێدانی شەرعیەتی دهستوریی و یاسایی هەرێم؛ بناغەی عێراقێكی ناوەندگەرا بەهێزتر دەكات. ئەم واقیعە هێزە سیاسییەكانی هەرێم دەخاتە بەردەم دوو بژاردە: یان كۆتاییهێنان بە بنبەستەكە له سهر بنهمای شهراكهتی ڕاستهقینه و كۆتایهێنان به قۆرخكاریی جومگه سهرهكییهكانی دهسهڵات بۆ پاراستنی ئەوەی لە قەوارە دەستوورییەكەدا ماوەتەوە، یان بەردەوامبوون لە ململانێی ناوخۆیی و عینادیی سیاسی كە ئەنجامەكەی تەنها گۆڕینی هەرێم دەبێت بۆ قەوارەیەكی كارگێڕیی بێڕۆحی سیاسی.
تهوهرهی سێیهم: بنهستی سیاسی و بژاردهی دوو ئیدارەیی لە هەرێم
خستنەڕووی بژاردەی “دوو ئیدارەیی” وەک چارەسەرێک بۆ قەیرانی بنبەستی سیاسی لە هەرێمی کوردستان، هەوڵێکە بۆ تێپەڕاندنی ئەو دوو ئیدارییە حیزبییە دیفاکتۆیەی کە ئێستا جومگەکانی حوکمڕانی ئەم هەرێمەی پێكهێناوه. ئەمەش لەو ڕوانگەیەوە کە ئەم لێکترازانە بنەمای سازان و میکانیزمی شەراکەتی سیاسی لە ناوەندی بڕیاردانی هەرێمی کوردستاندا پەکخستووە و متمانەی لەنێوان هێزە پێکهێنەرەکانیدا نەهێشتووەو شێوازێک لە حوکمڕانی بەرهەمهێناوە کە ناوچەکانی ژێر نفووزی حزبی باڵادەستی لە پایتەختی هەرێم (هەولێر و دهۆک) بههۆی قۆرخكاری له دابهشكردنی سهرچاوه داراییهكان لە گەشەی ئابوری و ئاستێکی جیاواز لە خزمەتگوزارییە گشتییەکان بەهرەمەند کردووە و ناوچەکانی دەرەویشی (سلێمانی و هەڵەبجە)ی لەو گەشە و خزمەتگوزارییانە بههۆی ناعهدالهتی كهمتری بهخۆیهوه بینیوه. لێرەوە ئامانج لە خستنەڕووی بژاردەی دوو ئیدارەیی بەشێوەیەکی یاسایی نەک حزبی، وەک جۆرێک لەوەی لە یاسای دەستوریدا بە (ناناوەندێتی سیاسی هەرێمی – اللامرکزیة السیاسیة الاقلیمیة) ناسراوە، دەشێت لەلایەک بۆ کۆتاییهێنان بەو ناعەدالەتی و پەراوزخستە بێت، لەلایەکیتر بۆ ڕێگرتن لە لێکترازانی زیاتر و ئەگەری پێکدادانی توندو پاراستنی بەرژەوەندییە ناوچەییەکان لە چوارچێوەی بەرژەوەندی گشتی هەرێمدا بێت. ئەم بژاردەیە بەوشێوەیە کە لێرەدا وەک چارەسەر خراوەتەڕوو دەکرێت وەک فۆرمێکی یاسایی لە فۆرمەکانی بەڕێوەبردنی فرەچەشنی و جیاوازی سیاسی و ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی لێکبدرێتەوە.
هەڵبەت خولیای بە یەکگرتوویی هێشتنەوەی باشوری كوردستان لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، بنچینەی دامەزراندنی یەکەمین پەرلەمان و حکومەتی هەرێم بوو لە ١٩٩٢. بەڵام ململانێی دهستبهسهرداگرتنی داهاته گومرگیهكان و دەستتێوەردانی دەرەکی و بێمتمانەیی مێژوویی نێوانیانەوە، بووە هۆی شەڕی ناوخۆیی لە ١٩٩٤ و دابەشبوونی هەرێم بۆ دوو ئیدارەی دیفاکتۆ لە ١٩٩٦. دوای ڕێککەوتنی واشنتن لە ١٩٩٨ و ڕووخانی بەعس لە ٢٠٠٣ و چەسپاندنی پێگەی هەرێم لە دەستووری عێراقدا لە ٢٠٠٤ و٢٠٠٥ دا حکومەتی هەرێم بە فەرمی یەکیگرتەوە، بەڵام بە کرداری واقیعی “دوو ئیدارەیی حزبی” تا ئێستاش لە سێ ڕەهەندی سەرەکیدا ماوەتەوە:
١. کارگێڕی: دابەشبوونی دەسەڵاتی بڕیاردان لەنێوان هەولێر و سلێمانی بەپێی نفوزی حزبەکان.
٢. ئەمنی: مانەوەی هێزەکانی ٧٠ و ٨٠ و دەزگا ئەمنییەکان لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی یەکگرتوویی نیشتمانی هەرێم.
٣. ئابووری: بەردەوامیی ململانێ لەسەر نەوتى قۆرخكردوو، گاز و دەروازە سنوورییەکان، کە بەستراوەتەوە بە هاوکێشە و بەرژەوەندیی هێزە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکانەوە.
ئەم جۆرە لە دوو ئیدارەیی حزبی، لەسەردەمی کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمدا زۆربەی ئەڵقەکانی ئەو یەکگرتنەوە فەرمییە لاوازەش کە هەبوو بەرە و لێکهەڵوەشانەوە برد، لە ئاکامدا ئێستا دۆخێک دروستبووە کە هێزێک توانا یاساییەکانی کۆکردنەوەی داهات و دامەزراوە وەزارییەکانی حکومەتی لە پایتەخت بۆ خزمەتکردنی ناوچەی نفووزی خۆی و کۆکردنەوەی دەنگ لە هەڵبژاردنەکاندا بەکاردەهێنێت، و ناوچەکانی جێی نفووزی هێزەکەیتر پهراوێزبوون و خزمەتگوزارییەکان کەمیکردووە. ئەم دۆخەدا وای لە حکومەتی هەرێم و پایتەختەکەی کردوە کە چیتر بهپراكتیكی حكومهتی ههموو ههرێمی كوردستان نهبێ و جێی متمانەی هەموو ناوچەکانی هەرێم نەبێت و بەتەواوی دوو ئیدارەیی حزبی تۆخ بکاتەوە.
بەهەرحاڵ، درێژەدان بەم دوو ئیدارەییە بە فۆرمە حزبییەکەی ئێستای لەڕووی دەستوورییەوە نایاساییە و قەوارەی هەرێمی لاواز کردووە. بۆیە دەبێت چارەسەری ئەم دۆخە بخرێتە چوارچێوەیەکی یاسایی ڕێکخراوەوە، تا کۆتایی بەو ناعەدالەتی و پەراوێزخستنە بهێنت کە لەنێوان ناوچە جیاوازەکانی هەرێمی کوردستادا هەیە، ئەو ڕێکخستنە یاساییەش دەکرێت لە ڕێگەی دوو مۆدێلی جیاوازەوە دابڕێژرێت:
مۆدێلی یەکەم: بریتییە لە چەسپاندنی لامەرکەزییەتی ئیداری و دارایی فراوان، بەشێوەیەک کە قەوارەی هەرێم وەک خۆی بمێنێتەوە، بەڵام لەڕێی یاسایەکی نوێ، یان هەموارکردنەوەی یاسای ژمارە ٣ی ساڵی ٢٠٠٩ی ئەنجومەنی پارێزگاکان، هەردوو پارێزگای (سلێمانی و هەڵەبجە) لە ناوچەیەکی ئیدارەی فراوانتر لە پارێزگا، تەنانەت دەشێت هەردوو پارێزگای (هەولێر و دهۆک) بەهەمان شێوە لە ناوچەیەکی ئیدارەی فراوانتر لە پارێزگا ڕێکبخرێنەوە، بەشێوەیەک هەریەک لەو دوو ناوچە ئیدارییە فراوانە، دەسەڵاتی کارگێڕی خۆبەڕێوەبردن و دارایی و ئەمنی سەربەخۆ خۆیان هەبێت بەبێ گەڕانەوە بۆ ناوەند لە پایتەختی هەرێم. لێرەدا حکومەتی هەرێم دەبێتە دەزگایەکی هەماهەنگیکار کە تەنها سەرپەرشتیی داڕشتنی سیاسەتە گشتییەکان و پەیوەندییەکانی دەرەوە دەکات.
مۆدێلی دووەم: بریتییە لە داڕشتنی سیستمی دوو ناوچهی ئۆتۆنۆمى لە ناو چوارچێوەی هەرێمی کوردستاندا، لهگهڵ كردنی ههولێر وهك پایتهخت به شارێكی ئۆتۆنۆمی سێیهم، كه جیاوازبێت و سهربه هیچ كام له دوو ناوچه ئۆتۆنۆمیهكه نهبێت، ئەمەش دەکرێت بە یاسایەک لەلایەن پەرلەمانی کوردستانەوە ڕێکبخرێت. بەم پێیە، هەر ناوچهیهكی ئۆتۆنۆمی پەرلەمان و ئەنجومەنی وەزیرانی خۆی هەبێت بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری ناوخۆیی، بەڵام پرسە نیشتمانییە باڵاکانى هەرێمى كوردستان (دیپلۆماسی و نوێنەرایەتیکردنی کورد لە بەغدا) لەڕێی پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە لە پایتەخت بەڕێوەببرێن.
لە کۆتاییدا، چەمکی دوو ئیدارەیی دەکرێت وەک میکانیزمێک بۆ بەڕێوەبردنی ململانێ و فرەچەشنی سیاسی لە هەرێمی کوردستان بخوێندرێتەوە و ڕەوایەتیی زانستی پێبدرێ. ئەوەی مەترسیدارە، فۆرمە حزبییە ناڕێکخراو و لەیاسا دەرچووەکەی دوو ئیدارەییە. گۆڕینی ئەم واقیعە نایاساییە بۆ سیستمێکی یاسایی، چ لەڕێگەی لامەرکەزییەتی فراوان، یان دوو ناوچهی ئۆتۆنۆمى، لهگهڵ كردنی ههولێر وهك شار بهناوچهیهكی ئیدارهی سهربهخۆ، تا کۆتایی بەو ناعەدالەتی و پەراوێزخستنە بهێنت کە لەنێوان ناوچە جیاوازەکانی هەرێمی کوردستادا هەیە.
كۆتایی
پێکهێنانی حکومەت بە سازانی سیاسی لهسهر بنهمای هاوسهنگی و شهراكهت و عهدالهت له بهڕێوهبردن، گونجاوترین و تەندروستترین بژاردەی یاسایی و دەستوورییە کە دەتوانێت بنبهستی سیاسی له ههرێمی كوردستان كۆتایی پێ بهێنت و سەقامگیری بپارێزێت. سهختیی ئهم پڕۆسەیه تهنها ئیرادەو متمانهی سیاسیی دەوێت كه هێشتا له ناو لایهنه سیاسییهكاندا ئهم پاڵنهره غایبه. سهبارهت به بژاردەی هەڵوەشاندنەوەى پەرلەمان و هەڵبژاردنی پێشوەختە، جگه لهوهی پڕۆسەیەکی درێژخایەن و پڕ تێچووە، هیچ گرەنتییەک نییە کە نەخشەی سیاسی و قەبارەی هێزەکان بە ڕادەیەک بگۆڕێت و قهیرانهكه تێبپهڕێنێت. ههر چی پهیوهندیی به پەنابردن بۆ دادگای باڵاى فیدراڵی ههیه، بژاردهیهكی زۆر خوازراو نییه جیا لهوهی دەرگای كاروبارە ناوخۆییەكانى هەرێم بە ڕووى دەستێوەردانی دەسەڵاتە فیدراڵییەكاندا دەكاتەوە و ئهگهری ههیه كێشهكانی ههرێم به ناوهندی بكرێن بهڵام گهر هیچ چارهسهرێك نهبوو بۆ دهرچووون لهم چهقبهستنه سیاسی و یاساییه رهنگه دواههمین بژاردهی ناچاری بێت. نهخوازاوترین بژاردەش گهڕانهوهیه بۆ دۆخی دوو ئیدارەیی كه دەرچەیەكى ناچارییە بۆ خۆتەرخانكردنى هەر لایەک بۆ خزمەتى هاوڵاتییانى ناوچەى خۆى لە پێناو ڕێگرتن لە قووڵبوونەوەى زیاترى ململانێكان.
ڕانانى-ئایندەیی-ژمارە-12- 2026
Futuristic Readings No.12-2026