ئامادەكردن: ئێرانناسی

بەرایی

پەیوەندییەكانی نێوان ئێران-ئیسرائیل و ئێران-ئەمریكا هیچكات هێندەی ئێستا گرژ و توند نەبوون. لە دوای جەنگی 12ڕۆژە و لێدانی (چەكوشی نیوەشەو)ی ئەمریكا لە بنكە ئەتۆمییەكانی ئێران، ئەو تەمومژەی جاران ڕەوییەوە كە ئەم دوو وڵاتە هەرگیز پێكەوە جەنگی ڕووبەڕوو ناكەن. لەو كاتەوە قۆناغێكی نوێ لە ناوچەكە سەری هەڵدا كە ئیدی گەڕانەوە بۆ پێش جەنگەكە مەحاڵ دەنوێنێت. ئەمریكا بە سەركردایەتی دۆناڵد تڕەمپ لە جەنگی 12ڕۆژەدا ڕۆڵی یەكلاكەرەوەی بینی. بە كۆتاییهاتنی جەنگەكە، ئەنجامەكانی دوو خوێندنەوەی بۆ كرا. ئەوانەی لایەنگری شۆڕشی ئیسلامیی بوون، تا ئەم ساتەوەختە باس لە سەركەوتنەكانی ئێران دەكەن لە جەنگەكەدا. بەرپەچدانەوەی هێرشەكان و ترسی ئیسرائیل لە هێزی موشەكیی ئێران^([1])، توانای ئێران لە دابینكردنی بژێوی خەڵك^([2])، نەزۆككردنی هەوڵەكانی دابەشكردنی ئێران، حەماسەی شكۆمەندانەی ئێران^([3])، یەكگرتوویی خەڵكی ئێران و هاوئاهەنگی ڕوانینەكان بۆ جەنگەكە و هاوسۆزی خەڵك بۆ ویلایەت^([4])، ئاڕاستەی چاكسازیخوازان لە ڕۆمانسییەتەوە بۆ واقعگەرایی^([5])، بە دەمەوەهاتنی ڕای گشتی دژ بە ئیسرائیل، ترسی ئیسرائیلییەكان لە هێرشی دوبارەی ئێران^([6])و بەهاناوەهاتنی فریشتەكانی ئاسمان، ئەو جۆرە لە گوتار و خوێندنەوەكان بوون كە تا ئەم ساتەش بەرهەم دەهێنرێنەوە. لەسەر ئاستی جیهانیش كۆمەڵێك خوێندنەوەی دژ بە ئیسرائیل هەبوون كە پێیان وابوو ئەو وڵاتە لەم جەنگەدا شكستی خواردووە^([7]).

لە بەرامبەردا، ڕوانینێكی دیكە هاوتەریبە لەتەك گوتاری ئیسرائیل و ئەمریكادا كە بانگەشەی ئەوە دەكات لەو جەنگەدا كۆماری ئیسلامیی تا سەرئێسقان لە پەلوپۆ خراوە و لەوكاتەوە بە هیچ جۆرێك ناتوانێت ببێتە مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندییەكانی ئیسرائیل، وڵاتانی عەرەبی و ئەمریكا. زەنگی ئەو هێرشە كاتێك لێدرا كە دۆناڵد تڕەمپ ڕایگەیاند چاوەڕوانی بیست ساڵەیان بۆ لێدان و خاپووركردنی بنكە ناوەكییەكان كۆتایی هات^([8]). لە كەناڵە فارسییەكانیشدا، بەتایبەت كەناڵە ئۆپۆزسیۆنەكانی وەك ئیران ئینتەرناشناڵ، بی بی سی فارسی، دی دەبلیۆ و هەندێك دامەزراوەی وەك “گەمان”ەوە تەپڵی سەركەوتنی دژبەری ئێران زیاتر دەبیسترێت. بە ڕەوینەوەی كەفوكوڵی ڕاگەیاندنی هەردوولا، ئەمریكا یەكشەممە (7/12/2025) ستراتیژی نوێی ئاسایشی نەتەوەیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی سەبارەت بە سیاسەت و مامەڵەی ئەو وڵاتە بۆ جیهان بڵاوكردەوە. یەكێك لە دەرەنجامەكانی جەنگی 12ڕۆژە لە ڕوانگەی ئەمریكییەكانەوە، ئەوەیە كە ئێران چیتر نابێتە مەترسیی بۆ ئیسرائیل و ئەمریكا لە ناوچەكەدا. ناوهێنانی تەنیا دوو جاری ئێران لە بەڵگەنامەكەدا، دەرخەری ئەو ڕاستییەیە كە كەمترین حسێبی بۆ ئێران و پڕۆكسییەكانی ئێران كردووە.

بەڵام ئەم ڕوانینانەی سەرەوە، خوێندنەوەی سیاسی، سەربازی، ڕاگەیاندن و تەكنیكین بۆ جەنگی 12ڕۆژە. گرنگە بزانین ڕوانینی خودی خەڵكی ئێران سەبارەت بەبارودۆخەكە بەگشتی و جەنگەكە چۆنە. لەم بابەتەدا بە پشتبەستن بە نوێترین ڕووپێوی دامەزراوەی گەمان بە ناونیشانی ڕوانینی ئێرانییەكان بۆ جەنگی 12ڕۆژە، شرۆڤەیەكی كورتی دۆخی هەنووكەیی كۆمەڵگەی ئێران و ڕوانینیان سەبارەت بە جەنگەكە و دەرەنجامەكانی دەكەین.

ڕێبازی توێژینەوە و ئامرازەكانی كۆكردنەوەی زانیاری

پە پشتبەستن بە ڕووپێوێك كە گرووپی توێژینەوەكانی هەڵسەنگاندنی هزری ئێرانییەكان (گمان)^([9]) ئەنجامی داوە، كە دامەزراوەیەكی سەربەخۆیە و تۆماركراوە لە وڵاتی هۆڵەندا، دەتوانین وەڵامی زۆرێك لەو پرسانە بدەینەوە كە سەبارەت بە زەمینەی سەرهەڵدانی جەنگی 12ڕۆژە، دۆخی جەنگ و دەرەنجامەكانی لە كۆڕ و كۆبوونەوە سیاسییەكان و میدیادا بڵاو كراونەتەوە. جیاوازی ئەم جۆرە لە زانیارییەكان لەوەدایە یارمەتیمان دەدات لە هەناوی كۆمەڵگەی ئێرانەوە و لە ڕوانگەی كۆمەڵگەوە ڕووداوەكان و دۆخی هەنووكەیی ئێران بخوێنینەوە.

گەمان یەكێكە لە دامەزراوە متمانەپێكراوەكان كە لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە و بۆماوەی 5 ڕۆژ لە 24/9/2025 بۆچوونی 30,372 كەسی خوێندەواری سەروو 15 ساڵی لە سەرتاسەری ئەو وڵاتە وەرگرتووە بە ئاستی متمانەی 95% و مەودای 5% قابیلی گشتاندن بۆ سەرتاسەری ئێران، ڕووپێوەكە لە ڕێگەی پلاتفۆڕمی سایفۆنەوە ئەنجامدراوە، ڕۆژانە 5-11 ملیۆن كەس لە ئێراندا ئەم پلاتفۆڕمە فلتەرشێكینە بەكار دەهێنن. بە پشتبەستن بە دوائاماری یەكێتی نێودەوڵەتیی پەیوەندییەكان^([10]) 80% كۆمەڵگەی ئێرانی بەكارهێنەری ئەنتەرنێتن، نموونەكان بە شێوەی هەڕەمەكی وەرگیراون و 98% لە نێوخۆی ئێرانەوە وەڵامی ڕووپێوەكەیان داوەتەوە.

دەستپێك و ئەنجامی جەنگ

ڕووپێوەكە بەو مشتومڕە دەستپێدەكات كە كێ ئاگری جەنگی 12ڕۆژەی هەڵگیرساندووە یان خۆشكردووە؟ لە ڕوانگەی ئێرانییەكان خۆیانەوە و بە گوێرەی ئامارەكە، نزیكەی 44% كۆمەڵگە، ئێران بە بەرپرسی دەستپێكی جەنگ دەزانن. لەكاتێكدا 33% ئیسرائیل بە تاوانبار دەبینن و 16% هەردوولا وەك یەك سەیر دەكەن.

سەبارەت بە براوەی جەنگەكە، تا هەنووكە ئەم مشتومڕە بەردەوامە كە كێ براوە بووە؟ بەڵام ئێرانییەكان خۆیان یەكلایی كردووەتەوە كە زیاتر لە نیوەی كۆمەڵگەی نمونە، واتە 51% پێیان وایە كە ئیسرائیل لە جەنگەكەدا سەركەوتوو بووە و بە ئامانجەكانی گەیشتووە. لەبەرامبەردا 16% كۆماری ئیسلامیی بە سەركەوتوو دەزانن و 19% هەردوولا بە سەرنەكەوتوو هەژمار دەكەن.

هەست و هاوسۆزی

لە وەڵامی پرسیارێكدا سەبارەت بەو هەستانەی كە لە ماوەی جەنگدا ئەزموونیان كردووە، “توڕەیی بەرامبەر بە حكومەتی ئێران” زۆرترین پشكی بەركەوتووە كە 42% خەڵكی ئێرانە، واتە كۆمەڵگەی ئێرانی لە سەروبەندی جەنگی 12ڕۆژەدا زیاتر لە هەر دیاردە و ڕووداوێك لە حكومەت و دەسەڵات توڕە بووە.  پاش ئەوە ئەزموونەكانی “نیگەرانی لە ئایندە” (38%)، “توڕەیی لە ئیسرائیل” (30%)، “هیوا بە ئایندە” (27%)، “ترس لە مردنی ئازیزان” (21%)، و هەستی پرسە و خەم بۆ كوژراوەكان (17%) ی ئەو هەست و سۆزانە پێكدەهێنن كە ئەوان ئەزموونیان كردووە.

كەلێنی كۆمەڵگە و دەسەڵات

یەكێكیتر لە بۆچوونە زۆر سەرنجڕاكێشەكان كە دەرخەری كەلێنێكی ئاشكرای خەڵك و دەسەڵاتە، پرسیارێكە سەبارەت بە دەرەنجامەكانی جەنگ. زۆرینەی كۆمەڵگە (73%) ڕایانگەیاندووە كە بە قووڵی هەستیان بە ئازار كردووە بەرامبەر بە “كوژرانی خەڵكی مەدەنی”. پاش ئەوە (46%) “هێرشی ئاشكرا بۆ سەر خاكی ئێرانیان” بەلاوە قوورس بووە، دواتر “كوژرانی بیرمەندانی ناوەكی”(30%)، هێرش بۆسەر بەندیخانەی ئێڤین”(27%) زۆرترین ئازاری پێگەیاندوون، (22%) “لەناوبردنی بنكە ئەتۆمییەكان” و تەنیا (20%) بەرامبەر بە “كوژرانی فەرماندە سەربازییەكان” هەستیان بە ئازار كردووە. كۆتا هەڵبژاردنیش “هێرش بۆ سەر میدیای فەرمیی ئێران (صدا و سیما) كەمترین ڕێژەی بێتاقەتی ئێرانییەكانی لێكەوتووەتەوە كە ڕێژەكەی تەنیا (15%) بووە. ئەم پرسیارە بە ئاشكرا ڕوانینی ئێرانییەكانی سەبارەت بە دامەزراوە فەرمییەكانی دەسەڵات ڕوون كردووەتەوە. لە دوای بوونە قوربانیی خەڵكی مەدەنی ئەوەی خەڵكی ئازار داوە هێرش بووە بۆ سەر خاكی وڵاتەكەیان، كە ڕەنگە كەمتر لە مێژووی وڵاتاندا ڕوویدابێت كە زۆرینەی خەڵك هەڵوێستیان بەرامبەر پەلاماردانی وڵاتەكەیان نەرێنی بێت كە دەكات (53%).

 ئەوەی جێگەی تێڕامان و یەكانگیرە لەگەڵ ڕوانینی ئێرانییەكاندا بەرامبەر بە هێرش بۆ سەر میدیای فەرمی كۆماری ئیسلامیی، وەڵامی پرسیارێكە سەبارەت بە سەرچاوەكانی هەواڵی جەنگەكە. لە كۆمەڵگەی ئێرانیدا تەنیا (27%) كۆمەڵگە هەواڵەكانی جەنگیان لە میدیای فەرمیی ئێرانەوە وەرگرتووە. بە پێچەوانەوە كەناڵی (ایران اینترناشنال) كە كەناڵی دژبەری ئێرانە، لە لایەن (43%) كۆمەڵگەوە وەك سەرچاوەی هەواڵ بەكارهاتووە. سەبارەت بە ئامرازەكانیش (51%) كۆمەڵگە سوودیان لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی وەك تێلیگرام، ئینستاگرام و ئێكس وەرگرتووە. واتە توڕەیی خەڵك بەرامبەر بە میدیای فەرمی وای كردووە كە هێرشكردنە سەر میدیاكە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ كەمترین هاوسۆزی دروست بكات لە لایەن خەڵكەوە. لە هەمانكدا تەنیا 27% خەڵكیش بۆ هەواڵەكانی تایبەت بە جەنگ پشتیان بەو میدیایانە بەستووە.

بێهیوایی خەڵك و متمانە بە وڵاتان

لە بەشێكی تری ڕووپێوەكەدا پرسیارێكی گشتی سەبارەت بە قەیرانەكانی نێوخۆی ئێران كراوە. یەكێكیان تایبەتە بە قەیرانی ئاو و كارەبا و گەڕانەوەی گەمارۆكان. زۆربەی زۆری كۆمەڵگە (75%) بۆچوونیان وایە كە “ناكارامەیی و لاوازیی بەڕێوەبردنی حكومەت”، هۆكاری سەرەكی قەیرانەكانە. (14%) قەیرانەكان دەدەنە پاڵ هۆكارە سروشتییەكان و (4%) گەمارۆكان. ئەگەر ئەم خاڵە پەیوەست بكەینەوە بە ناڕەزایەتییەكانی خەڵك لە دەسەڵات لە ئێراندا، بۆمان ڕوون دەبێتەوە كە بۆچی لە تەوەرەكانی دیكەی وەك (ڕوانینی ئەرێنیی بە وڵاتانی دەرەوە، پشتنەبەستن بە میدیای فەرمی، شەڕی ئیسرائیل دژ بە دەسەڵات نەك خەڵك و بە براوەزانینی ئیسرائیل هێندە بە زەقی لە ڕوانینی ئەواندا ڕەنگی داوەتەوە).

هەروەها نیگەرانییەكانی خەڵك لە ئایندەی خۆیان و كاریگەری گەمارۆكان بە كاراكردنی میكانیزمی بەلەپیتكە لە لایەن وڵاتانی ئەورووپاوە كە (56%) كۆمەڵگە لە وەڵامی پرسیارەكانی نیگەرانییەكانی ئێوە لە گەڕانەوەی گەمارۆكاندا، پێیان وایە كە زۆر نیگەرانن و (18%) تاڕادەیەك نیگەرانن، لێرە دەردەكەوێت كە نزیكەی سێ لەسەر چواری خەڵكی ئێران لەم ساتەدا بە نیگەرانییەوە لە ئایندەی خێزانەكان و وڵاتەكەیان دەڕوانن. جگە لەوەیكە (50%) كۆمەڵگە بە ئەگەری زۆرەوە چاوەڕێی سەرهەڵدانەوەی جەنگێكی دیكە دەكەن. و تەنیا (21%) ئەگەر جەنگ لە هەفتەكانی ئایندەدا بە لاواز دەبینن لێرەوە دەگەین بەو ئەنجامەی كە كۆمەڵگە بەردەوام لە نیگەرانی ئایندە و سەرهەڵدانەوەی جەنگێكی تردا ژیان بەسەر دەبات. ئەم بابەتە پەیوەست دەبێتەوە بە بابەتی حوكمڕانیی باشەوە. چونكە ئەگەر سێ لەسەر چواری كۆمەڵگەیەك بەردەوام هەست بە نیگەرانیی بكەن، دەرخەری هەبوونی كەلێنێكی گەورە و كێشەی قووڵی ئەو كۆمەڵگەیەیە.

سەبارەت بە ڕوانینی ئەرێنی و متمانەی خەڵك بە وڵاتان، (52.7%) كۆمەڵگەی ئێرانی كە لە لایەن ئەمریكاوە پەلامار دراوە ڕوانینی ئەرێنییان بە ئەمریكا هەیە. سەبارەت بە ئیسرائیل ئەو ڕوانینە (39%) یە و (48%) ڕوانینی نەرێنییان هەیە.

بۆچی ڕوانینی خەڵك لە وەڵامی پرسیاری (ڕوانینی ئێوە سەبارەت بە وڵاتان چییە؟)، مایەی تێڕامانە و دەرخەری ئەو كەلێنە گەورەیەی خەڵك و دەسەڵاتە؟ لەبەرئەوەی چەندین ساڵە دەسەڵات بە هەموو هێزەكانییەوە لەبەرەی دژ بە ڕۆژئاوا و بەتایبەت ئەمریكادا گەمەی كردووە. گوتاری دەسەڵات، گوتارێكی دژ بە سیستمی سەرمایەداری و هەژموونی شەیتانی گەورەدا خۆی بینیوەتەوە. منداڵێك كە لە ئێراندا دەچێتە بەر خوێندن لە كاتی ڕیزبووندا دوای گوتنەوەی سروودی نیشتیمانی، فێری مردن بۆ ئەمریكا دەكرێت و ئەم دژایەتییە لە هەموو كایەكانی ژیانی تاكێكی ئێرانیدا ڕەنگ دەداتەوە. لەبەرامبەردا بەبێ گوێدانە گوتاری بەشێك لە ڕیفۆرمیستەكان و میراتی ڕەفسەنجانی و هەوڵەكانی جەواد زەریف، ئەم دەسەڵاتە ئامێزی بۆ هێزەكانی جەمسەری ئیشتراكییەت بە تایبەت ڕووسیا و چیندا كردووەتەوە و بۆ خۆپارێزی بێت، یان لەڕووی بەرژەوەندییەوە، هەموو ئیمتیازێكیان بەو دوو وڵاتە داوە، كەچی (57%) ئێرانییەكان ڕوانینی نەرێنیان بە چین هەیە و (68%) نەرێنیی سەبارەت بە ڕووسیا بیر دەكەنەوە. لە بەرامبەردا لە نێو هەموو وڵاتاندا، ئێرانییەكان زۆرترین ئاستی ڕوانینی ئەرێنییان سەبارەت بە ئەمریكا هەیە كە دەكاتە (53%)، و كەمترین ئاستی ڕوانینی نەرێنی خەڵك بۆ ئەمریكا (37%). ئیسرائیل بە 39% ڕوانینی ئەرێنی و 48% ڕوانینی نەرێنی پێگەی دووەمی هەیە.

لەم هێڵكارییەی خوارەوەدا ئاستی گۆڕانكاری ڕوانینی ئێرانییەكان سەبارەت بە وڵاتەكان لە نێوان ساڵانی (1400-1404) هەڵسەنگێنراوە. ئەوەی جێگەی مەترسییە بۆ دەسەڵات لە ئێراندا ئەوەیە كە ڕاستە دوای جەنگەكە، ڕوانینی ئەرێنی كۆمەڵگە بۆ ئەمریكا وەك خۆی ماوەتەوە، بەڵام ڕوانینی نەرێنی خەڵكی بۆ ئەمریكا 4% كەمی كردووە، كەواتە سۆزی نەرێنیی خەڵك بۆ ئەو وڵاتە كەمتر بووەتەوە، بۆ ئیسرائیلیش بە پێچەوانەوە، ڕوانینی نەرێنی كۆمەڵگە بۆ ئەو وڵاتە نەگۆڕاوە، بەڵام ڕوانینی ئەرێنیان بۆ ئیسرائیل نزیكەی (4%) زیادی كردووە. سەبارەت بە وڵاتانی دیكەی وەك ڕووسیا و بەریتانیا ڕوانینی خەڵكی كەمترە، هەروەها بۆ توركیا و سعودییە و وڵاتانی ئەورووپاش.

 

چییەتیی جەنگی 12ڕۆژە

یەكێك لەو چەمك و گوتارانەی كە لە كاتێكی ململانێ و جەنگەكاندا دێتە بەرباس، بابەتی شەرعییەتی جەنگە. ئەوەی كە تا چەند دەسەڵات دەتوانێت خەڵكەكەی بهێنەسەر ئەو باوەڕەی كە بۆ ئەوان شەڕ دەكات و ڕەوایەتی بەو جەنگە دەدات. ئەو ڕەوایەتیدانە خۆی یەكێكە لە خاڵە بەهێزەكان بۆ بردنەوەی جەنگەكە. ئەو ڕەوایەتیدانە نەك بۆ ئێران بۆ ئیسرائیلیش ئاڵنگاریی گەورە دروست دەكات ئەگەر پاڵپشتی جەماوەری لەگەڵ نەبێت. ناتانیاهۆ هەوڵێكی زۆریدا تاوەكو هێزە ناكۆكەكانی حزبەكەی بۆ ئەم جەنگە لەگەڵ خۆیدا تەبا بكات. تەنانەت بە گوێری هەندێك داتا سەدا (83%) جووەكانی ئیسرائیل پشتیوانی هێرشی وڵاتەكەیان بوون بۆ سەر ئێران⁾[11]⁽. كاریگەری ئەم بۆچوونەی خەڵكی تەنیا بۆ جەنگی 12ڕۆژە نییە، بەڵكو هۆشدارییە بۆ ئەگەری جەنگێكی تر كە زۆربەی ئێرانییەكان پێشبینی ڕوودانی دەكەن.

ئەم ڕاپرسییە بە پرسیارێكی گرنگ سەبارەت بە چییەتی جەنگەكە دەری دەخات كە بۆشاییەكی گەورە هەیە لە نێوان خەڵك و حكومەتدا، بەڕادەیەك كە 63% خەڵكی پێیان وایە كە جەنگی 12ڕۆژە جەنگی ئیسرائیل بووە لەتەك حكومەتی ئێراندا، نەك خەڵكی ئێران. ئەمە ڕێك و ڕاست یەكێك بووە لە گوتار و بانگەشەكانی بنیامین ناتانیاهۆ كە چەندین جار بە شێوەی فەرمی ڕووی دەمی دەكردە خەڵك و ڕایدەگەیاند كە ئەوان شەڕی دەسەڵاتی ئێران دەكەن و هەر دوو نەتەوە هیچ كێشەیەكیان لەتەك یەكتری نییە⁾[12]⁽. لەبەرامبەریشدا 30% كۆمەڵگە پێیان وانییە كە جەنگی ئیسرائیل لەتەك حكومەت بووە نەك خەڵكی ئێران. لەم نێوەندەدا تەنیا 33% باوەڕیان وایە كە ئەو جەنگە ” جەنگێكی نەتەوەیی ـ نیشتیمانی بوو”. و 52% لەتەك ئەو بۆچوونەدا نین.

سەبارەت بە كردەی حكومەتی ئێران، تەنیا (34%) كۆمەڵگە پێیان وایە كە “حكومەتی ئێران توانی بەرگری لە خەڵكی ئێران بكات لەبەرامبەر هێرشەكانی ئیسرائیلدا”. لە بەرامبەردا (58%) ڕای پێچەوانەیان هەیە و پێیان وایە كە حكومەت لە پارێزگاری لە خەڵكدا شكستی خوارد.

یەكێكی تر لەو بۆچوونانەی كە دروشم و گوتاری 40 ساڵ دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیی دەخاتە ژێر پرسیارەوە، پرسیارێكە سەبارەت بە “حكومەتی ئێران دەبێت واز لە دروشمی لەناوبردنی ئیسرائیل بهێنێت”، كە لە وەڵامدا (62%) كۆمەڵگە پشتیوانی ئەو بۆچوونە دەكەن و تەنیا (20%) لەگەڵیدا نین.

هەروەها بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم، نزیكەی نیوەی كۆمەڵگە (47%) هاوڕان لەسەر ئەوەی كە حكومەت دەبێت پیتاندنی یۆرانیۆم ڕابگرێت. لە بەرامبەردا 36% ڕای پێچەوانەیان هەیە. هەر لەو ڕوانگەیەوە نزیكەی نیوەی كۆمەڵگە (49%) دژی دروستكردنی چەكی ناوەكین لە لایەن ئێرانەوە. (36%) دروستكردنی بە ڕەوا دەزانن. هەڵبەت بۆچوونی كۆمەڵگەی ئێرانی سەبارەت بە چەكی ناوەكی لە هەندێك ڕووپێوی دیكەشدا بە نەگۆڕی ماوەتەوە كە زۆرینەیان لەگەڵ ئەوەدا نین كە وڵاتەكان چەكی ناوەكی بەرهەم بهێنێت⁾[13]⁽. تەنیا لەگەڵ بەرهەمهێنانی ئاشتیخوازانەی ئەو چەكەدان.

 

دابەشبوونی كۆمەڵگە بەگوێرەی ئاڕاستەی سیاسی

یەكێك لە خاڵە سەرنجڕاكێشەكانی دیكەی ئەم ڕووپێوە ئەوەیە كە ئەنجامەكان لەسەر بنەمای تایبەتمەندییە دانیشتوانییەكان و ئاڕاستە سیاسییەكان دەری دەخەن كە لە نێوان گرووپە جیاجیاكاندا جیاوازی بەرچاو لە وەڵامەكاندا هەن. بەڵام كەلێنە سەرەكییەكە لە هەڵسەنگاندنەكاندایە نەك لەسەر بنەمای تایبەتمەندییەكانی دانیشتوان، بەڵكو لەسەر بنەمای ئاڕاستە سیاسییەكانە. لەڕووی ڕەگەزەوە(نێر و مێ)، پیاوان زیاتر لە ژنان ئیسرائیلیان بە سەركەوتووی جەنگەكە زانیوە كە دەكاتە (57% لە بەرامبەر17%). ژنانیش زیاتر لە پیاوان هەردوولایان بە شكستخواردوو زانیوە. لە پیاوەكانیش كە ئیسرائیلیان بە سەركەوتوو زانیوە بەتەمەنەكان زیاتر لە گرووپە بەتەمەنییەكانی تر جەختیان لەسەر سەركەوتنی ئیسرائیل كردووەتەوە. لە هەمانكاتدا گەنجەكان زیاتر لەوانی تر جەختیان لەسەر شكستی هەردوولا كردووەتەوە. لەڕووی شوێنی ژیانیشەوە، شارنشینان زیاتر لە گوندنشینیان دانیان ناوە بە سەركەوتنی ئیسرائیلدا كە ڕێژەی (53%)ە.

زۆرینەی بناژووخوازان (ئوسوڵگەراكان)، كۆماری ئیسلامییان بە سەركەوتووی جەنگەكە زانیوە كە (66%). بەڵام چاكسازیخوازان (35%) ئێرانیان بە براوەی جەنگ زانیوە.

لەڕووی ئاڕاستەی سیاسی كۆمەڵگە و ڕوانینیان بۆ گۆڕانكاریی لە وڵاتدا، بەشداربووانی ڕووپێوەكە، لە ماوەی چوار ساڵدا بۆ چوار جۆر پۆڵێن كراون. ئەوانەی نەمانی ڕژێمی كوماری ئیسلامیی (براندازی) بە پێشمەرجی هەر جۆرە گۆڕانكارییەك دەزانن (39.30% -60.1%) كۆمەڵگەن. (24.9%-25.2%) داوای گۆڕانكاری ڕیشەیی و تێپەڕاندنی كۆماری ئیسلامیی دەكەن (. ئەوانەش خوازیاری چاكسازیی هەنگاو بە هەنگاون (اصلاحی) ڕێژەیەكی زۆر كەمن كە دەكاتە (9.2%-11%). ئەوانەش كە لایەنگری پاراستنی بنەما و بەهاكانی شۆڕشن و پشتیوانی سیاسەتەكانی ڕژێم و ڕێبەرین (اصولی) ڕێژەیان تەنیا یەك لەسەر چواری كۆمەڵگەیە. ئەم هێڵكارییەش یەكێكی ترە لە خاڵە زۆر گرنگ و جێی تێڕامانەكان كە كەلێنی نێوان كۆمەڵگە و دەسەڵات ڕوون دەكاتەوە.

سەبارەت بە پێویستیی گۆڕانكاریی، پرسیار لە كۆمەڵگە كراوە كە چ ڕێگەیەكت پێباشە بۆ گۆڕانكاری لە ئێراندا، (31%) خەڵك ناڕەزایەتی و خۆنیشاندان بە ڕێگەی گونجاو دەزانن. هەروەها (18%) فشار و دەستوەردانی دەرەكی، (14.4%) بەشداری لە هەڵبژاردنەكان و (5.5%) خەباتی توندوتیژئامێز بە ڕێگەچارە دەزانن. ئەم تەوەرەی ڕووپێوەكە پێمان دەڵێت كە یەكێك لە كێشە سەرەكییەكان كۆمەڵگەی ئێران سەبارەت بە گۆڕانكاری لە دەسەڵاتدا هەر ئەو ناكۆكییە و تێگەیشتە جیاوازەی خەڵكە. واتە خەڵكی ئێران خۆشیان نەگەیشتوونەتە ڕێكەوتنی كۆتایی بۆ گۆڕانكاری، ئێستا كە خۆنیشاندانەكان دەستیان پێكردووەتەوە دەبینین كە ڕێژەی ئەو كەسانەی كە خۆنیشاندان دەكەن لەو (31%) كەمترە كە لە ڕووپێوەكەدا جەخت لەسەر گۆڕان لە ڕێگەی خۆنیشاندان دەكەنەوە.

شرۆڤە و ئەنجام

لە شرۆڤەی ئەو داتا و زانیارییانەی كە لە ڕووپێوەكەدا خراونەتە ڕوو، دەكرێت ڕوانگەی ئێرانییەكان بۆ جەنگی 12رۆژە لە سێ ئاستی گوتار و ئایدیۆلۆجیا، شێوازی حوكمڕانی و متمانە و هاوسۆزی بۆ وڵات و وڵاتانیتری نەیار دەسەڵات و كۆمەڵگە تاوتوێ بكرێت. لەڕووی ئایدیۆلۆجی و گوتارەوە، دەسەڵات ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئاڵنگاری بەهێز بووەتەوە. دەسەڵاتی ئێستای ئێران هەر لە سەرەتاوە بناغەی پەیوەندییەكانی لەسەر چەند دروشمێكی وەك سڕینەوەی ئیسرائیل لەسەر نەخشە، ڕەتكردنەوەی گفتوگۆ لەتەك ئەمریكا، دروستكردنی چەكی ناوەكی، ئەمریكا وەك شەیتانی گەورە داڕشت، بەڵام دروشمەكان لەم ڕووپێوەدا دژ دەوەستنەوە لەتەك ڕوانینی خەڵكی ئێراندا. ئەوان سڕینەوەی ئیسرائیل و بەرهەمهێنانی چەكی ناوەكی ڕەت دەكەنەوە، خوازیاری گفتوگۆن لەتەك ئەمریكادا و ڕوانینی ئەرێنیان سەبارەت بە ئەمریكا زۆر زیاترە لە ڕووسیا و چین كە حكومەتی ئێران گەلێك ئیمتیازاتی خستووەتە بەردەستیان. یەكێك لە نیشانەكانی زیاتربوونی كەلێكی نێوان دەسەڵات و خەڵك هاوسۆزی خەڵكە لەتەك دەسەڵاتدا. بەڵام لە كاتی هێرشەكانی ئیسرائیلدا، زۆرینەی ڕەهای كۆمەڵگە كە (73%) بۆ گیان لەدەستدانی خەڵكی مەدەنی هەستیان بە ئازار كردووە، لە كاتێكدا بۆ سەركردە سەربازییەكان ئەم ڕێژەیە تەنیا 20% بووە.

یەكێكیتر لەو خاڵانەی كە دەمانگەیەنێت بە كەلێنی نێوان كۆمەڵگە و دەسەڵات، بریتییە لەو پرسیارەی كە سەبارەت بە ئاستی ڕوانینی ئەرێنی خەڵك بۆ وڵاتان ئاڕاستە كراوە. لە وەڵامدا نیوە زیاتری كۆمەڵگە ڕوانینی ئەرێنیان سەبارەت بە ئەمریكا نیشانداوە كە (53%) و تەنیا (37%) ڕوانینی نەرێنیان هەبووە. بۆ ئیسرائیلیش لە كاتێكدا كە دەسەڵات چوار دەیە گوتار و ستراتیجی خۆی لەسەر دژایەتی ئیسرائیل و سڕینەوەی لەسەر نەخشەی زەوی بونیاد ناوە، لەو ڕووپێوەدا، (39%) خەڵكی ڕوانینی ئەرێنیان بۆ نیشانداوە.

لەڕووی كردەی گوتارییەوە، كۆمەڵگەی ئێرانی دابەشبووە بەسەر خەڵك و دەسەڵاتدا. هەرچەندە خەڵكەكەش ڕوانینی جیاجیایان سەبارەت بە شێوازی گۆڕانكاری لە وڵاتدا هەیە، بەڵام ئەو زانیارییانەی كە دەسەڵات لە ڕێگەی پلاتفۆرمەكان و دەزگاكانی ڕاگەیاندنییەوە بڵاوی دەكاتەوە سەبارەت بە دەستپێكردنی جەنگ، سەركەوتن لە سەروبەندی جەنگ، دەرەنجامەكانی جەنگ و كاریگەرییەكانی جەنگ یەك ناگرێتەوە لەتەك ڕوانینی كۆمەڵگەی ئێرانیدا. یەكێك لە ڕەنگدانەوەی ئەم كەلێنە نەبوونی متمانەیە بە هەواڵ و زانیارییەكان. سەبارەت بە متمانە بە ڕاگەیاندن و ئەو كەناڵانەی كە سەرچاوەی زانیاری دروستن لە هەر كۆمەڵگەیەكدا، كۆمەڵگەی ئێرانی كەمترین زانیاری لە كەناڵە فەرمییەكانی وڵاتەكەیەوە وەرگرتووە (27%)، لە كاتێكدا زۆرترین زانیاری لە كەناڵێكی دژبەرەوە وەرگرتووە كە (ایران اینترناشنال)ە (43%). هەر بۆیە كاتێك پەلاماری دامەزراوەی میدیای فەرمی دراوە، تەنیا (15%) كۆمەڵگە پێی خەمبار بووە. جێی تێڕامانە كە ئەو دەسەڵاتەی میدیایەكی وەك (ایران انترناشنال) كە لە لایەن سعودییەوە پشتیوانی دەكرێت بە نەیارێكی سەرسەختی خۆی دەزانێت، بووەتە متمانەپێكراوترین كەناڵ بۆ وەرگرتنی هەواڵەكانی جەنگ لە لایەن خەڵكەوە.

سەبارەت بەو پرسیارانەی كە دەتوانین بیانخەینە چوارچێوەی حوكمڕانی باشەوە، هەندێك پرسیار سەبارەت بە بەڕێوەبردنی قەیرانەكانی كۆمەڵگە كراوە. زۆربەی زۆری كۆمەڵگە (75%) بۆچوونیان وایە كە “ناكارامەیی و لاوازیی بەڕێوەبردنی حكومەت”، هۆكاری سەرەكی قەیرانەكانە. هەروەها لەوەش مەترسیدارتر ئاستی نیگەرانی هاوڵاتیانە سەبارەت بە ئەگەری سەرهەڵدانەوەی جەنگێكی تر كە نیوەی خەڵكی ئێران هاوڕان لەتەك ئەو بۆچوونەدا. هەروەها یەكێك لە مەرجەكانی هەبوونی دەوڵەت و دەسەڵاتێكی بەهێز بریتییە لە توانای بەرگریكردن لە خەڵكەكەی. تەنیا (30%) خەڵكی ئێران پێیان وایە كە حكومەت توانی لە جەنگەكەدا بەرگری لە هاوڵاتییەكانی بكات. ئەمەش دەبڕی نەبوونی متمانەی پێویستی هاوڵاتیانە بە دەسەڵات. بە گوێرەی ئەم ڕووپێوە كەلێنێكی گەورە لە نێوان كۆمەڵگە و دەسەڵاتدا لە ئێراندا هەیە.

[1] – هراس ڕژیم صهیونیستی از قدرت موشکی ایران، خبرگزاری مهر، هراس ڕژیم صهیونیستی از قدرت موشکی ایران – خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency، ڕێككەوتی دواسەردان، 10/12/2025.

[2] – نورنیوز، عراقچی: ایران در جنگ 12 ڕوزه ثابت کرد توان تأمین معیشت مردم ڕا دارد، عراقچی: ایران در جنگ 12 ڕوزه ثابت کرد توان تأمین معیشت مردم ڕا دارد :: نورنیوز، ڕێككەوتنی دوا سەردان، 9/12/2025.

[3] – علی سعیدی، پیامدهای حماسه باشکوه ملت ایران در جنگ ۱۲‌روزه، 20/مهر/1404، پیامدهای حماسه باشکوه ملت ایران در جنگ ۱۲‌روزه – خبرگزاری حوزه، ڕێككەوتنی دوا سەردان، 9/12/2025.

[4] – پریسا محمدی، جنگ ۱۲ ڕوزه صحنه‌ای از بیداری، آگاهی و همراهی مردم با ولایت بود، جنگ ۱۲ ڕوزه صحنه‌ای از بیداری، آگاهی و همراهی مردم با ولایت بود – ایرنا، ڕێككەوتنی دوا سەردان، 9/12/2025.

[5] – عبدالله گنجی، تنظیم نگرش‌ها پس از جنگ ۱۲ ڕوزه، تنظیم نگرش‌ها پس از جنگ ۱۲ ڕوزه، ۱۶ مهر ۱۴۰۴، ڕێككەوتنی دوا سەردان، 9/12/2025،

[6] – ۶۲ درصد از اسرائیلی‌ها نگران وقوع جنگ جدید با ایران هستند، ۳۰ مهر ۱۴۰۴، ۶۲ درصد از اسرائیلی‌ها نگران وقوع جنگ جدید با ایران هستند – ابنا، ڕێككەوتی دواسەردان 2/1/2026.

[7] – چاوپێكەوتنی جان مرشایمر بە ناونیشانی جنگ 12 ڕوزه شکست پنهان اسرائیل و تقویت بازدارندگی ایران! بڵاو كراوەتەوە، https://www.aparat.com/v/yan6u19 ، ڕێككەوتنی دوا سەردان، 9/12/2025،

[8] – دونالد ترامپ: ۲۰ سال منتظر بودند که توان هسته‌ای ایران ڕا از بین ببریم، ۱۴ آبان ۱۴۰۴، ایران اینترناشنال، https://www.iranintl.com/fa/202511050681، ڕێككەوتنی دواسەردان 10/12/2025.

[9] – گزارش نظرسنجی «نگرش ایرانیان به جنگ ۱۲ ڕوزه، https://gamaan.org/2025/11/05/12-day-war-survey-persian/، ڕێككەوتنی دوا سەردان، 9/12/2025،

[10] – https://datahub.itu.int/data/?i=11624&e=IRN access 12/12/2025

[11] – 83% of Jewish Israelis back Iran strikes, 12% of Arabs agree – Poll, Jun 17, 2025, Iran International, https://www.iranintl.com/en/202506175429 access 01/02/2025

[12] – نتانیاهو: ایمان دارم ڕوزی مردم ایران دوباره سرنوشت خود ڕا به دست خواهند گرفت ۳ آبان ۱۴۰۴، ایران انترناشنال، https://www.iranintl.com/fa/202510256704، ڕێككەوتی دوا سەردان 9/12/2025.

[13] – Dina Smeltz, Amir Farmanesh, March 31, 2020, Majority of Iranians Oppose Development of Nuclear Weapons, Majority of Iranians Oppose Development of Nuclear Weapons | Chicago Council on Global Affairs, access 12/12/2025