پ.ی.د. ئەمین فەرەج شەریف | مامۆستای زانکۆ و بەرپرسی سەنتەری توێژینەوەی سیاسی و ستراتیژی 

م.ی.تەحسین وسو عەبدوڵڵا | توێژەر و مامۆستای زانکۆ

 

                                                                               

 بەرایی

دەوڵەتی نوێی ئێران لە دوای ساڵی (١٩٢٥) لەسەر دەستی پەهلەوییەكان دامەزرا کە کۆتا بنەماڵەی پاشایەتی بوون لە دوای قاجارییەکان هاتنە سەر دەسەڵات، لەماوەی (١٩٢٥-١٩٧٩) لە ئێران فەرمانڕەواییان کرد. بە درێژایی سەردەمی پەهلەوییەكان (١٩٢٥-١٩٧٩) ستراتیژییەت و سیاسەتی دەوڵەت لەسەر بنەمای توانەوەی کورد وەك نەتەوە لەسەر ئاستی ناوخۆیی ئێراندا بنیاتنراوە، هەروەها لەسەر ئاستی ناوچەکەشدا ڕوانگەی دەوڵەت بۆ کورد لە پارچەکانی دیکەدا خۆی لە پەرەپێدانی هاوکاریی سەربازیی و ئاسایشیدا دەبینییەوە لەگەڵ ئەو دەوڵەتانەی کە خاكی کوردستانیان بەسەردا دابەشکرابوو، بە ئامانجی لە چوارچێوەدان و لاوازکردن، یاخود لەناوبردنی بزاڤی ڕزگاریخوازی کورد. دوای ڕووخانی ڕژێمی شا و سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران (١٩٧٩) ئەم سیاسەتە بەردەوامی پێدراوە. ئێران سەرەڕای ئەوەی لەگەڵ دەوڵەتانی خاکی کوردستانی بەسەر دابەشکرا (توركیا، عێراق و سووریا) لەسەر کۆمەڵێك پرس ناکۆك بووە، بەڵام هەمیشە ئەوەی ئێرانی لەگەڵ ئەو دەوڵەتانە هێناوەتە سەر یەك مێز بۆ ڕێکەوتن پرسی کورد بووە، ئەمە نەك تەنها بۆ ڕابردوو، بەڵکو بۆ ئێستاش ڕاستە. لەم بارەوە ڕوانگەی ئێران بەرامبەر بە دروستبوونی دەسەڵاتی سیاسی (١٩٩١) و نموونەی ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان لە ئەیلوولی (٢٠١٧) نمونەی زیندوون. لە چوارچێوەی ئەم توێژینەوە شیکارییەدا جەخت لەسەر دوو باسی سەرەکی کراوەتەوە، ئەوانیش یەكەم خستنەڕووی سەرهەڵدانی شوناسی دەوڵەت لە ئێران، دووەمیان دیدگا و سیاسەتی ئێران بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان. لە خوارەوە بە وودی ئەم بابەتانە خراونەتەڕوو.

یەکەم: بنەما و چوارچێوەی شوناسی دەوڵەتی ئێران

لە ڕوانگەی مێژووییەوە، بەشێوەیەكی گشتی پرۆسەی دروستبوونی ناسنامەی دەوڵەتی ئێران بۆ دوو قۆناغ دابەش دەبێت، قۆناغی پێش زایین و قۆناغی دوای زایین، بەگوێرەی ئەم دوو قۆناغەش هەردوو ناسنامە بوونەتە هۆی دەرکەوتنی ناسنامەی ئێرانی. بە گوزارشتێكی تر، ناسنامەی ئەمڕۆی دەوڵەتی ئێران لە بنەڕەتدا دوو پایەی گرنگی هەیە؛ ڕوانگە و تێڕوانینی مەزهەبی شیعەی ئیسلامی و کولتوور و مەدەنییەتی ئیمپراتۆرییەتەکانی پێش ئیسلام^(١).  هەروەك توێژەری فارس، “Arvand Abrahamian” ئەرڤاند ئەبراهامیان دیاریکردووە؛ ئێرانییەكان خۆیان پێناسە دەکەن هەم لەگەڵ مەزهەبی شیعەگەرێتی ئیسلامی و هەمیش لە چوارچێوەی کولتووری پێش ئیسلام بەتایبەتی لەگەڵ کولتووری ساسانی، هاخامەنیش و ئەشکانی^(٢). لە دیاریکردنی شوناسی دەوڵەتدا فارس وەك فۆڕمێکی نەتەوەیی ڕەگەزی باڵادەست جێگیرکراوە، ئەمەش بە جۆرێك لە جۆرەکان باڵادەستبوون و سەرداربوونی فارس وەك نەتەوە بە سەر نەتەوەكانی دیکە بەدیکراوە^(٣).

دەربارەی شوناسی دەوڵەت لە ئێران، بەر لە هەر شتێك پێویستە  باکگراوەندێکی مێژوویی دەوڵەت، لەبەرئەوەی یەكێك لە بنەما سەرەکییەكانی شوناسی دەوڵەت پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە ڕابردووی ئەو دەوڵەتەوە هەیە. لە چوارچێوەی ئێراندا، لە کاتی هەڵسەنگاندنی شوناسی نەتەوەیی وەك بنیاتێکی ئایدۆلۆژی و فەلسەفەی دەوڵەت دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دروستبوونی ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی (١٥٠١) کە تا بیستەکانی سەدەی بیستەم بەردەوام دەبێت. لە سەردەمی ڕەزا پەهلەوی (١٩٢٥-١٩٤١)دا، شوناسێکی نەتەوەیی هۆشیار و تا ڕادەیەكی زۆر یەكسان بە سەروەری نەتەوەیی و “بیرەوەری هاوبەش”ی ئیمپراتۆریەتی فارس پشتی پێدەبەسترا. ئەم مێژووەی ئیمپراتۆریەتی فارس، لەگەڵ ئایدۆلۆژیاکەی، بوون بە بنەمای سەرەکی شوناسی دەوڵەت^(٤).

ڕەزا شا کاتێك لە ساڵی (١٩٢٥) دێتە سەر دەسەڵات زۆر بە چڕی کار لەسەر ئەوە دەکات دەوڵەتێك دروست بکات لەسەر بنەمای نەتەوە (دەوڵەت – نەتەوە) و بەرگێکی ڕۆژئاوایی بکاتە بەر دەوڵەتەکە. لەم پێناوەدا کاریکرد لەسەر یەكخستنی شوناسە لاوەكییەكان لە چوارچێوەی شوناسێکی گشتییدا کە گوزارشت لە نەتەوەیی ئێرانی بکات. ڕەزا شا بۆ جێگیرکردنی بیرۆکە و بنەماکانی ئامرازە جیاجیاکانی بەکارهێنا، وەك ئامرازی سەربازی، کولتووریی و پەروەردەیی^(٥).

سیاسەتەکانی ڕەزا شا لە چوارچێوەی پڕۆسەی بە مۆدێرنکردن (مۆدێرنیزاسیۆن)ی ئێران خۆی لە چەند ڕێوشوێنێكدا دەبینییەوە، لەوانە^(٦):

• دانانی یاسای ئاوارتە و ڕێکخستنەوەی سیستەمی دادوەرى.
• گۆڕینی شێوازی جل و بەرگی بە ناچاری لەسەر ستایلی ئەورووپایی.
• قەدەغەکردنی حیجاب.
• بەرەنگاربوونەوەی ڕۆڵی پیاوانی ئایینی لە کۆمەڵگە و سنووردارکردنی کارکردنیان.
• دروستکردنی ڕێکخراو جیاجیا لە بواری پەروەردەیی لەسەر شێوازی ئەورووپایی.
• گۆڕینی ساڵنامەی کۆچی بۆ ساڵنامەی ئێرانی.

ڕەزا شا زۆر لەژێر کاریگەریی مستەفا کەمال ئەتاتورك و سیاسەتەکانی (یەك دەوڵەت، یەك نەتەوە، یەك زمان)دا بوو، هەوڵی دەدا زیاتر لە جاران دەسەڵاتی ناوەند بەهێز بکا‌ و هەموو دانیشتووانی ئێران تەنیا یەك شوناسیان هەبێ. هەر بۆیەش ساڵی ١٩٣٥، ناوی وڵات (فارس) لەلایەن ڕەزا شاوە کرا بە ئێران، وەكو ژێدەرێك بۆ هەموو نەتەوە جیاوازەکان. لە ئێرانی نوێدا، هەموو ئەو یاسایانەی لە بەرژەوەندیی هەرێمەکاندا بوون، وەلا نران ‌و وڵات لەسەر بنەمای فارس تەوەر بنیاتنرا و دەسەڵاتە هەرێمییەكان هەرچەندە زۆر کەمیش بوون بەڵام لەنێو چوون. بنەماڵەی پەهلەوی هەتا ڕووخانیان، لە هەوڵەکانیان بۆ تواندنەوەی هەموو نەتەوەكان لەنێو یەك شوناس بە نێوی ئێرانی-فارسی بەردەوام بوون، کە هەمووی لە بەرژەوەندیی نەتەوەی فارسدا بوو^(٧). سەرەرای ئەوەی ئەم پرسە لە ڕووی مێژووییەوە کۆنترە لەسەردەمی ڕەزا شا، نووسەری دیاری ئێران(سید جواد طباطبایی، ١٩٤٥-٢٠٢٣) کولتووری ئێران دەگەڕێتەوە بۆ نزیكەی (٢٠٠٠) ساڵ پێشتر^(٨). لەم قۆناغەدا پێکهاتەی شوناسی دەوڵەت لە ئێران لە سێ ڕەگەزی سەرەکیەوە سەرچاوەی دەگرت، ئەوانیش؛ ڕەگەزی ئایینی/ئیسلامی، ئیتنیکی و سێکۆلاریزم. ئەم سێ ڕەگەزە بنەمای سیاسەتی گشتی دەوڵەتیان پێکدەهێنا^(٩).

لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ساڵی (١٩٧٩)، ئیسلامی سیاسی شوێنی مۆدێرنیتەی گرتەوە و مەزهەبی شیعە بە ڕەسمی و بەشێوەی بەربڵاوتر لە جاران، بوو بە فاکتەرێکی بەهێزی شوناسی نەتەوەیی لە ئێراندا. یاسای بنەڕەتی (دەستووری) کۆماری ئیسلامییی ئێران، ئایینی شیعەی دوازدە ئیمامی وەك ئایینی ڕەسمی وڵات دیاریکرد و تەنانەت سیاسەتی ڕەسمیی دەوڵەت و بکەرەکانی دەوڵەتی لەسەر تێزی  ولایەتی فەقیھ و بنەمای شیعەی دوازدە ئیمامی داڕێژرا. ئەم سیاسەتە بووە هۆی ئەوەی کە پێكهاتە ئایینی و ئایینزاییەكانی دیکە وەك سوننە، مەسیحی، یەهودی، زەردەشتی پەراوێز بخرێن و لە زۆربەی مافەکانی شارۆمەندی/مەدەنی بێبەش بکرێن، سەرەڕای ئەوەی لە دەستووری کۆماری ئیسلامییدا دان، بە ئایینی زەردەشتی، مەسیحی و یەهودی نراوە بەڵام ئایینی بەهایی باسی لێوەنەکراوە. ئەم کارەش بۆتە هۆی ئەوەی کە بەهاییەكان لە تەواوی مافە یاسایی و گەردوونییەكان بێبەش بکرێن^(١٠).

شوناسی دەوڵەتی ئێران لە دوای شۆڕشی کۆماری ئیسلامییی لەسەر بنەمای ڕەتکردنەوەی شوناسی دەوڵەت لەسەردەمی ڕەزا شا بنیاتنەنرا، بەڵکو شۆڕشی ئیسلامیی شوناسی دەوڵەتی بە جۆرێك بنیاتنا کە ئاوێتەیەك بێت لە شوناسێکی نەتەوەیی – مەزهەبگەرایی (فارسی-شیعەگەرایی). ئایدۆلۆژیای شۆڕشگێڕانەی ئایینی توخمێکی پێکهێنەری پێکهاتە ناوخۆیی و هەڵوێستە دەرەکییەكانی ئێرانە وەك دژایەتیی پیاوێکی ئایینی شیعە مەزهەب ( ئایەتوڵڵا خومەینی، ١٩٠٢-١٩٨٩)، بۆ شا محەمەد ڕەزا پەهلەوی دەستیپێکرد. لەڕاستیدا خومەینی گرنگییەكی زۆری بە گوتارەکانی “دژە ئیمپریالیستی” دەدا و بانگەشەی ئەوەی دەکرد بە درێژایی مێژووی ئێران هەمیشە بەرەنگاری لەشکرکێشی سیاسی، فەرهەنگی و ئابووری زلهێزەکانی ڕۆژئاوا بوونەتەوە، کە بە تێڕوانینی خومەینی، پەهلەوی هەوڵی تێکدانی داوە. دەکرێ بە لەبەرچاوگرتنی مێژووەكەی بڵێین کە ئایدۆلۆژیای شیعیزم/مەزهەبگەرایی بۆ شوناسی نەتەوەیی ئێران گرنگترە لە ئایدۆلۆژیای ئایینی^(١١).

شوناسی دەوڵەت لە ئێران لە سێ فاکتەری سەرەکییەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەوانیش خۆیان لە کولتووری ئیسلامی و مەزهەبی شیعە، ئایدۆلۆژیای شۆڕشگێڕانەی مەزهەبگەرایی، مێژوو و کولتووری ئێرانی (بەتایبەت کولتووری شیعی). ئەم سێ فاکتەرە وەك بنەما و پێکهاتەی سەرەکی شوناسی دەوڵەت لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی (١٩٧٩) بنەمای سیاسەت و هەڵسوکەوتی دەوڵەتی ئێران بووە چ لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆ، یانیش لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوەدا. واتە دەوڵەت لەسەر بنەمای ئەم سێ فاکتەرە ئاڕاستە و هەڵسوکەتی خۆی لەگەڵ ڕووداو و پێشهاتەکان ڕێکخستووە و شوناسی دەوڵەت بەرمەبنای ئەم سێ فاکتەرەیە، هەروەها دەوڵەتیش ڕەوایەتی خۆی وەك سیستەمی سیاسی لە چوارچێوەی ئەم سێ فاکتەرەدا دۆزیوەتەوە^(١٢).

 پایەی سەرەکی دەستووری ئێران كۆمارییە، لەسەر مۆدێلی خەڵكسالاری، ویستی مێژوویی گەلی ئێران و ئیسلامیبوون ڕاوەستاوە. بەڵام كۆمارییەتی دەستووری دەوڵەت لە ئێران، جیاوازە لەو تێگەشتنەی كە لە ئەدەبیاتی سیاسی و یاسایی ڕۆژئاواییەكاندا باوە و بەكاریدەهێنن^(١٣). ڕابەری باڵای شۆڕشی ئیسلامیی لە یەكەم ڕاگەیاندنی کارنامەی سیاسی دەوڵەت ئەوەی دووپاتکردەوە کە وەستانەوە لە دژی حکومەت/دەوڵەت وەستانەوەیە لە بەرامبەر فەرمانڕەوایی خودا^(١٤). ئەم ڕوانگەیە بۆ دەوڵەت خۆی لە پیرۆزکردن دەبینێتەوە، لە ئامانج لێی لەناو بردنی هەموو هێزە ئۆپزسیۆن و دەنگی ناڕازی بوو بەرامبەر بە سیستەمی کۆماری ئیسلامیی.

بەپێی دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران لەڕووی پلەبەندییەوە جۆرێك لە نایەكسانی بەدیدەکرێت، کە لە مادەی (٢)ی دەستووردا هاتووە: ” کۆماری ئیسلامیی ئێران سیستەمێکە لەسەر بنەمای باوەڕ بە خوای تاقانە، وەحیی خوا و ڕۆڵی بنەڕەتیی ئەو لە هەموو یاساکاندا، ئیمامەت و هتد”^(١٥). بەپێی ئەم مادەیە جیابوونەوەی ئایین لە سیاسەت بەشێوەیەكی ڕەهایی ڕەتکراوەتەوە و هەموو جۆرە سیاسەتێك لە ئایین/ئیسلامی مەزهەبگەرایی شیعە، یا خود فیقهی شیعەوە سەرچاوە دەگرێت. بە واتایەكی دیکە، ئەم مادەیە پلەی هاووڵاتیبوونی شیعەی وەك پلە یەك هەژمارکردووە و ئەوانی دیکە کە سەربە مەزهەبی شیعە نین لە پلەکانی دیکە دێن.

مادەی (٤) لە یاسای بنەڕەتی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، گشت یاسا و ڕێسا مەدەنی، دارایی، ئابووری، سزادان، کولتوور، کارگێڕی، سەربازی و سیاسییەكان پەیوەستکراون بە ئایینی ئسیلام و نابێت لە دەرەوەی ئایینی ئیسلام بن. ئەم ئەرکانەش بە ئەنجومەنی چاودێری  سپێردراون کە پێکهاتووە لە چەند کەسایەتی پلەبەرزی شیعە و بە بڕیار و فەرمانی ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی دەستنیشاندەکرێن^(١٦).

لە مادەی (١٢)شدا ئایینی ئیسلام و مەزهەبی ڕەسمی شیعەی جەعفەری دوازدە ئیمامی وەك ئایینی فەرمی دەوڵەت ناسێنراوە^(١٧). مادەی (١٥) تەرخانکراوە بۆ زمانی فەرمی دەوڵەت و تێیدا هاتووە؛ زمان و ڕێنووسی فەرمی و هاوبەشی گەلی ئێران فارسییە. بەڵگەنامە، نامەنووسی، دەقی فەرمی، و پەرتووکی دەرسی دەبێ بەم زمان و ڕێنووسە بێت، بەڵام بەکارهێنانی زمانی ناوخۆیی و نەتەوەیی لە چاپەمەنی و ڕاگەیاندنی گشتیدا و فێرکردنی ئەدەبیاتیان لە قوتابخانەکاندا بەخۆڕاییە، شانبەشانی زمانی فارسی^(١٨).

سەرەڕای ئەوەش، ئیسلامی شیعە توخمێکی گرنگە کە پاڵنەرە بۆ شوناسی نەتەوەیی ئێران و لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی لە ساڵی ١٩٧٩ەوە، پێناسەی ئێرانیبوون بە باوەڕێکی هاوبەش، هەروەها بە کولتوور و مێژوویەكی هاوبەشی فراوانتر و بەهێزتر بووە. لەڕاستیدا شەرعیەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران لەسەر جۆرێك لە هەژموونی فەرهەنگی و هەروەها ناسیۆنالیزمی ئێرانی دامەزراوە. دەتوانرێت بڵێین کاریگەریی یەكسانکردنی ئایین وەك میکانیزمێكی پاراستنی دەوڵەت  و زاڵبوون بەسەر شوناسە لاوەكییەكان و لە چوارچێوەدانیان بۆ ئەوەی خزمەت بە شوناسی گشتی دەوڵەت بکات.

دووەم کوردەکانی عێراق/هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی دیدگای دەوڵەتی ئێران

ئێران وەك دەوڵەتێكی هەرێمیی، کە بەشێكی خاكی کوردستانی بەسەردا دابەشکراوە، بەردەوام بە هەستیارییەوە مامەڵەی لەگەڵ پێشهات و گۆرانکارییەكانی بەشەکانی دیکەی کوردستان کردووە، بە تایبەت کوردستانی باشوور/کوردستانی عێراق. تاران، هەر لە دوای دامەزراندنی عێراق (١٩٢١) پاشان لکاندنی ویلایەتی موسڵ بە عێراق پێیوابووە؛ باشووری کوردستان لە ڕوانگەی ئاسایش و شوناسەوە کاریگەری دەکاتە سەر کوردەکانی ئێران، لەم چوارچێوەیەشدا ڕوانگەی دەوڵەتی ئێران بەرامبەر بە باشووری کوردستان دیاریکراوە. لە هەمانکاتدا باشووری کوردستان وەك پرسێكی سەرەکی هەم خاڵی ناکۆك، هەمیش خاڵی بەیەكگەیشتنی تاران و بەغداد بووە. بە مانایەكی دیکە، هەرێمی کوردستان هەمیشە وەك فاکتەری گرنگ لە پەیوەندییەكانی ئێران-عێراق بەدیکراوە. هەندێك کات فاکتەری ڕێکەوتنی نێوان تاران-بەغداد بووە، بەڵام لە هەندێك کاتیشدا فاکتەری ناکۆكی بووە. هەرێمی کوردستان وەك دەسەڵاتی سیاسی لە دوای ساڵی (١٩٩٢)ەوە هاتۆتە کایەوە، ئێران وەك دەوڵەتێكی هاوسێ، نیگەرانی زۆری هەبوو لەم ئەزموونەی کورد و پێیوابوو کاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر پارچەکانی دیکەی کوردستان. ئەم ڕوانگە گوماناوییەش بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان بەردەوام فاکتەرێکی سەرەکی بووە لەوەی کە ئێران لە چوارچێوەی پرسێكی ئاسایشییەوە مامەڵە لەگەڵ هەرێمی کوردستان بکات. ئەگەرچی لاوازبوونی دەوڵەتی عێراق (لە دوای جەنگی دووەمی کەنداو/جەنگی دەرپەڕاندنی سوپای عێراق لە کوەیت ١٩٩٠) و پاشان ڕوخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی (٢٠٠٣) وەك خاڵی هاوبەشی هەرێمی کوردستان و ئێران بەدیکراوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئێران ڕوانگەی بەرامبەر هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی تێڕوانینێکی ئاسایشی هەر مایەوە و پێیوایە هەڕەشەی گەورە لەسەر ئاسایش و بەرژەوەندییەكانی تاران لە هەرێمی کوردستانەوە سەرچاوە دەگرێت. لەم باسەدا، گەنگەشەی ڕوانگەی ئێران بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان کراوە، لە چوارچێوەی دابەشکردنی سێ قۆناغی مێژوویی، قۆناغی یەكەم تەرخانکراوە بۆ خستنەڕوو و و زانینی ڕوانگەی ئێران بەرامبەر هەرێمی کوردستان بەر لە دروستبوونی دەسەڵاتی سیاسی، واتە لە دوای دروسبوونی دەوڵەتی عێراق تاکو ١٩٩٢، لە قۆناغی دووەمدا تێڕوانینی ئێران بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان لە (١٩٩٢-٢٠٠٥) خراوەتەڕوو، لە قۆناغی سێیەمیشدا (دوای ٢٠٠٥) باس لە ڕوانگەی ئێران بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان کراوە. لە خوارەوە بە وردی تیشك خراوەتەسەر قۆناغەکان.

١-  کوردەکانی عێراق لە سیاسەت و ستراتیژییەتی ئێران (١٩٢١-١٩٩٢)

ڕوانگەی ئێران بۆ کوردەکانی عێراق، لە ژێر کاریگەری سیاسەت و ستراتیژییەتی بەرامبەر بە عێراق بەدیکراوە. هەر لەو ڕۆژەوە کە دەوڵەتی عێراق لە ژێر ئینتیدابی بەریتانیادا لە دوای جەنگی جیهانی یەكەمەوە دامەزرا، کورد وەك کێشەیەكی نوێ لە نێوان ئێران و عێراقدا سەریهەڵدا. کێشە کۆنەکە، کە بە فۆرمێکی نوێ و لە ژێر دەوڵەتێكی نوێدا بەردەوام بوو، بوو بە یەكێك لە هۆکارە هەرە بەرچاوەكان کە کاریگەریى لەسەر پەیوەندییەكانی ئێران و عێراق هەبوو^(١٩). بیرمەندی ناسیۆنالیستی ئێرانی (محمد علی فروغی) جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە کوردەکان خاوەنی شوناسی جیاوازن، ئەم جیاوازییە شوناسییە کاریگەریى نەرێنی نەك تەنیا لەسەر پڕۆسەی نەتەوەسازیی ئێرانی دروستدەکات، بەڵکو بۆ نەتەوەسازیی توركی و عێراقیش مەترسین، بۆ ئەوەی ڕێگری لەم مەترسییە بکرێت، دەبێت دەوڵەتی ئێران بە هاوکاری لەگەڵ توركیا و عێراق کار بکات بۆ ئەوەی بیرۆکەی کوردستانی سەربەخۆ گەشەنەكات^(٢٠).

دوای دامەزراندنی عێراق لەلایەن ئینگلیزەکانەوە، ئێران پێیوابوو ئەو دەوڵەتە چاوی لەسەر ناوچەکانی شەتولعەرەب و خوزستان بووە کە لەژێر دەسەڵاتی ئێراندا بوون. ئەمەش چەندین جار دوو وڵاتی ڕووبەڕووی یەکتر کردەوە، ئەمەش وایکرد ئێران بە فەرمی دان بە عێراقدا نەنێت تا ساڵی (١٩٢٩)، لە کاتێكدا حکومەتی عێراق پشتیوانی لە “دەوڵەتی عەرەبی” دەکرد کە لە ناوچەی خوزستانی ئێران، لە بەرامبەردا، ئێرانیش پشتیوانی لە ڕاپەڕینی کوردەکان بە سەرۆكایەتی شێخ مەحمود بەرزنجی (١٨٧٨ – ١٩٥٦) کرد کە لە ساڵی (١٩١٠ تا ١٩٢٣) بەردەوام بوو^(٢١).

دوای گۆڕانکارییەكانی ١٤ی تەمموزی (١٩٥٨)، دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق ڕووخێنرا و سیستەمی کۆماری دامەزرا. بەم شێوەیە سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی عێراق گۆڕانکارییەكی ڕیشەیی بەسەردا هات. دوای ماوەیەكی کەم لە هاتنە سەر دەسەڵاتی عەبدولکەریم قاسم (١٩١٤-١٩٦٣) ڕایگەیاند؛ پەیمانی سەعد ئاباد (١٩٣٧) کە سنووری نێوان عێراق و ئێرانی دیاریکردووە، هەڵدەوشێنێتەوە، دەوڵەتی ئێران ئەمەی وەك دەرفەت بەدیکرد بۆ ئەوەی پاڵپشتی لە کوردەکان بکات لە ڕێگەی یارمەتیی دارایی و چەكەوە و بەکارهێنانیان لە بەرامبەر دەوڵەتی عێراق. هاوکات لەگەڵ ئەوەشدا دەوڵەتانی ڕۆژئاوا بە تایبەتی ئەمریکا، هەروەها ئیسرائیل پاڵپشتیان لەم سیاسەتەی شای ئێران کرد بۆ ئەوەی دەوڵەتی عێراق لاواز بکەن^(٢٢). کاتێك شۆڕشی چەکداری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد لە ١١ی ئەیلوولی (١٩٦١) لە دژی دەوڵەتی عێراق دەستیپێکرد، ئێران دڵخۆش بوو، لە دەزگا ڕاگەیاندنەکانییەوە گرنگی تایبەت بە چالاکی کوردەکان لەدژی حکومەتی عێراق دەدرا. بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد بە یارمەتی ئێران گورزی کوشندەی لە حکومەتی عێراق دا، بە تایبەتی لە ساڵی (١٩٦٩) بۆ ماوەی چەند ڕۆژێك هەناردەکردنی نەوت لە کۆمپانیای نەوتی کەرکوك ڕاگیرا. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی دەوڵەتی عێراق، ئێران تۆمەتبار بکات بە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆییدا^(٢٣).

دوای ئەوەی سەرکردایەتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لەگەڵ حکومەتی عێراق لە ئازاری (١٩٧٠) گەیشتنە ڕێکەوتن، کە یەكێك لە فاکتەرە سەرەکییەكانی ڕێکەوتنەکە پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە هاوکاری و یارمەتییەكانی ئێرانەوە هەبوو بۆ بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لە دژی عێراق، چونکە کورد لە ڕێگەی هاوکارییەكانی ئێرانەوە توانیبووی بەر بە هێرشەکانی حکومەتی عێراق بگرێت^(٢٤). بەڵام دوای دوو ساڵ لە واژۆكردنی ڕێکەوتنامەکە، کێشەی نێوان حکومەتی عێراق و سەرکردایەتی کورد دستیپێکرد، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بزووتنەوەی چەکداری کورد جارێكی دیکە لەگەڵ حکومەت بەرەو ڕووی یەكتر ببنەوە، ئەم دۆخەش ڕێگە خۆشکەر بوو بۆ ئەوەی ئێران جارێكی دیکە یارمەتی کوردەکانی بدات لە دژی حکومەتی عێراق، لەبەرئەوەی شا زۆر نیگەران بوو لە ڕێکەوتننامەی ئازاری (١٩٧٠) و پەیماننامەی عێراق لەگەڵ یەكێتی سۆڤیەت. ئەم دۆخە ناکۆكییەكانی نێوان عێراق و ئێرانی قووڵتر کردەوە. لە نامەیەكدا شای ئێران لە (١٩٧٢) بۆ سەرکردەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد (مستەفا بارزانی) ناردووە، ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە بە ڕەزامەندی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریکا یارمەتییەكانی بۆ شۆڕشی کورد ناردووە. بەم جۆرە پەیوەندی کورد لەگەڵ ئەمریکا لە ڕێگەی ئێرانەوە دروستبوو. دوای دروستبوونەوەی پەیوەندی نێوان کورد و ئێران و سەرنەگرتنی دانوستاندن و گفتوگۆکانی نێوان حکومەتی عێراق و سەرکردایەتی سیاسی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، پێکدادان و شەڕ لە نێوان هەردوولا هاتە کایەوە^(٢٥). لە دەرەنجامی هاوکارییەكانی ئێران، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد دەوڵەتی عێراقی خستە ژێر فشارێکی زۆرەوە، تا گەیشتە ئەوەی عێراق وەفدێکی ناردە ئێران بۆ گفتوگۆکردن، عێراق ڕەزامەندی نیشاندا بە پێدانی هەر جۆرە ئیمتیازاتێک، لە بەرامبەر ڕاگرتنی هاوکارییەكانی بۆ کوردەکانی عێراق. بەم جۆرە هاوکارییەكانی ڕژێمی شا بۆ بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لە عێراق تا ڕێکەوتنامەی جەزائیری (٦/٣/١٩٧٥) بەردەوامبوو، یەكێك لە بەندەکانی ئەم ڕێکەوتنامەیە ئەوەبوو کە دەبێت شا هاوکارییەكانی بۆ کوردی عێراق ڕابگرێت، ئەمەش گوزرێکی کوشندە بوو لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لە عێراق^(٢٦).  

ساڵی (١٩٧٩) دۆخێکی تازە هاتە کایەوە لەسەر ئاستی ناوخۆیی هەردوو دەوڵەت، سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ساڵی (١٩٧٩)، لە عێراقیش سەدام حوسێن لە ڕێگەی کودەتایەكی سپییەوە ئەحمەد حەسەن بەکری لەسەر دەسەڵات لابرد و خۆی چووە شوێنی. ئەم گۆڕانکارییە کاریگەری نەرێنی لەسەر پەیوەندییەكانی هەردوو دەوڵەت دروستکرد. ئەم دۆخە نوێیە بووە هۆی ئەوەی بزووتنەوەی کوردی لە عێراق هیوایەك لەسەر دەسەڵاتی تازە لە ئێران هەڵبچنێت، بۆیە سەرکردایەتی (پ.د.ك) داوای لە سەرانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران کرد ڕێکەوتنامەی جەزائیر هەڵبوەشێنێتەوە. ئەگەرچی بە فەرمی ئێران ئەم ڕێکەوتنامەیەی هەڵنەوەشاندەوە، بەڵام بەندەکانی ڕێکەوتنامەی پشتگوێخست و جارێكی دیکە هاوکارییەكانی بۆ بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لە عێراق دەستپێکردەوە^(٢٧). بەڵام حکومەتی عێراق لە ساڵی (١٩٨٢) بە فەرمی ڕایگەیاند کە ڕێکەوتنامەی جەزائیری هەڵوەشاندەوە بەم جۆرە لە شەڕی هەشت ساڵەی عێراق و ئێران (١٩٨٠-١٩٨٨) کوردەکان لە پاڵ ئێران بوون لە دژی عێراق.

کەواتە، ڕوانگەی ئێران لەم قۆناغەدا بەرامبەر بە کوردەکانی عێراق لە چوارچێوەی سیاسەت و پەیوەندییەكانی لەگەڵ عێراق وێناکراوە، بەو مانایەی هەر کات پەیوەندی ئێران- عێراق ئاسایی بووبێت، ئەوا کوردەکان لەلایەن ئێرانەوە وەك هەڕەشە بەدیکراوە، هەر کاتێكیش پەیوەندییەكانی ئێران-عێراق لە کێشەدا بووبن، ئەوا کوردەکانی وەك کارتی فشار و  ئامرازی سیاسی بەکارهێناوە لە دژی عێراق، بە جۆرێك هاوکارییەكانی ئێران بۆ کوردەکانی عێراق لە پێناو لاوازکردنی دەوڵەتی عێراق بووە. لەم ڕووەوە تێڕوانینی ئێران بۆ کوردەکانی عێراق وەك ئامراز بەدیکراوە بۆ بەکارهێنان لە دژی عێراق نەك وەك ڕوانگە و تێڕوانینێکی ستراتیژی هاوبەش.

٢- هەرێمی کوردستان لە دروستبوونی دەسەڵاتی خۆجێی و هەڵوێست و تێڕوانینی ئێراندا  (١٩٩٢ – ٢٠٠٥)

لە دوای دەرکردنی هێزەکانی ڕژێمی بەعس لە کوەیت (شوباتی ١٩٩١) و شکستی گەورەی سوپای عێراق دۆخێکی نوێ هاتەئاراوە. ئەم دۆخە نوێیە یارمەتیدەربوو بۆ ئەوەی خەڵك لە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق لە دژی ڕژێمی بەعس ڕاپەرین دەست پێبکەن، هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا خەڵكی هەرێمی کوردستانیش لەدژی حکومەتی عێراق ڕاپەڕینی (١٩٩١) دەستپێکرد. ئەم دۆخە بۆ ئێران مایەی خۆشحاڵی بوو، لەبەرئەوەی ئەمە دەبێتە هۆی لاوازبوونی نەیار و دوژمنێکی سەرسەختی کە دەوڵەتی عێراقە. بەڵام دوای ماوەیەكی کەم حکومەتی عێراق دەستیکرد بە سەرکوتکردنی ڕاپەڕین لە ناوچەکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق، ئەمە ترسێکی گەورەی لای خەڵكی هەرێمی کوردستان دروستکرد، بۆیە لە هەرێمی کوردستاندا خەڵك بە تێکڕای ڕوویان لە سنوورەکانی ئێران و توركیا کرد و کۆڕەوی ملیۆنی دەستیپێکرد. ئەمە کۆڕەوە لەڕوانگەی ئێرانەوە وەك ڕووداوێکی ئەرێنی نەبینرا، بەڵکو تاران ترسی هەبوو ئەو ژمارە زۆرەی خەڵك کاریگەری ئابووریی و کۆمەڵایەتی، تەنانەت سیاسی و ئاسایشی دروستدەکات لەسەر دۆخی ناوخۆدا. بۆیە ئێران لەگەڵ ئەوەدابوو کە ڕێگری لەو پڕۆسەیە بکرێت و سنوورێكیش بۆ دەستدرێژییەكانی ڕژێمی سەدام حوسێن دابنرێت.

 ئێران، لە ڕێگەی نوێنەری خۆیەوە لە نەتەوەیەكگرتووەكان لە ٤ی نیسانی (١٩٩١) یاداشتێكی ئاڕاستەی ئەنجومەنی ئاسایش کرد، لە یاداشتەکەدا داوایکردبوو پەلە بکرێت لە گرتنەبەری ڕێکاری پێویست بۆ وەستانی شەپۆلى کۆڕەوی خەڵكی هەرێمی کوردستان بۆ سەر سنوورەکان، لە ئەنجامی یاداشتی ئێران، توركیا و فەرەنسا، بەهاوکاری بەریتانیا و ئەمریکا بڕیاری ژمارە (٦٨٨)ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان دەرچوو. لە بڕیارەکەدا ئاماژە بۆ ئەوەكرابوو کە ئەم کۆڕەوەی خەڵكی هەرێمی کوردستان دەبێتە هۆی هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ناوچەکە و نێودەوڵەتی^(٢٨). ئێران پێیوابوو ئاوارەبوونی ئەو ژمارە زۆرەی خەڵكی هەرێمی کوردستان لەڕووی ئابوورییەوە قورساییەكی زۆر لەسەر حکومەت دروستدەکەن، ئەمە جگە لە کاریگەرییە ئاسایشی و کۆمەڵایەتییەكان. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئێران لەسەر ئاستی باڵادا پێشوازییەكی باشیان لە ئاوارەکان کرد و دامەزراوەكانی دەوڵەت وەك حاڵەتێکی مرۆیی مامەڵەیان لەگەڵ پرسەکە کرد^(٢٩). بەم شێوەیە لەژێر ڕۆشنایی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ژمارە (٦٨٨) ناوچەی دژە فڕین (No Flay Zone) هاتەکایەوە. لە ئایاری (١٩٩٢) هەڵبژاردنی گشتی ئەنجامدراو، لەسەر بنەمای ئەم هەڵبژاردنە پەڕلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستان دامەزران و دەسەڵاتی خۆجێی لە هەرێمی کوردستان بنیاتنرا.

لە تێڕوانینی ئێراندا، بۆ كورد بابەتی کوردبوون وەك نەتەوەیەكی تایبەت و نەتەوەسازیی وەك پڕۆژەیەكی نەتەوەیی دوو پرسی هاوردەکراوی ڕۆژئاوان، بۆ ئەوەی لە ڕێگەیانەوە مەترسی و هەڕەشە لەسەر ئاسایشی و شوناسییەكانی ئەو دەوڵەتانەی کە خاكی کوردستانیان بەسەردا دابەشکراوە دروست بکەن^(٣٠). دامەزراندنی دەسەڵاتی سیاسی/خۆجێی لە هەرێمی کوردستان مایەی نیگەرانی بوو بۆ تاران، بۆیە نیگەرانی خۆی دەربڕی لەوەی لە بوونی هێزەکانی هاوپەیمانان. وەزیری دەرەوەی ئەوکاتی ئێران عەلی ئەکبەر ویلایەتی (١٩٨٢-١٩٩٧) بەڕاشکاوی ڕایگەیاند؛ ئەوەی لە باکووری عێراق هەیە کێشەیە بۆ دەوڵەتانی دراوسێ بەتایبەتیش ئێران، چونکە لەوێدا سوپای عێراق بوونی نەماوە^(٣١). ئەمەش بووە هۆی ئەوەی ئێران بە گومانەوە سەیری هەرێمی کوردستان بکات. ئەم تێڕوانینە گوماناوییەی ئێرانیش لەوە سەرچاوەی گرتبوو کە ئەم پێشهاتە کاریگەری نەرێنی لەسەر یەكپارچەیی خاكی عێراق دەبێت، لە هەمانکاتیشدا زەمینەسازییە بۆ دروستبوونی دەوڵەتێكی کوردی. لەم بارەیەوە وەزیری دەرەوەی ئەوکاتی ئێران ڕایگەیاند کە ئێران داژیەتی دابەشکردنی یەكپارچەیی خاكی عێراق و دامەزراندنی قەوارەیەكی کوردی دەکەن و هەموو ئامرازێك بەکاردێنن بۆ ئەوەی ڕێگری لەو هەنگاوانەی هەرێمی کوردستان بکەن کە بەرەو دامەزراندنی قەوارەیەكی سەربەخۆ بێت^(٣٢). ئێران هاوشێوەی دەوڵەتانی دیکەی دراوسێ بۆ ئەوەی ڕێگری لە بەرەو پێشچوونەکانی هەرێمی کوردستان بکەن، ئامادەبوون هاوکاری یەكتر بکەن، بۆ ئەم مەبەستە لەسەر ئاستی وەزارەتی دەرەوەدا توركیا، ئێران و سووریا ڕۆژانی ١٤ و ٢٥ی تشرینی دووەمی (١٩٩٢) لە ئەنقەرەی پایتەختی توركیا کۆبوونەوەەیەكی تایبەتیان ئەنجامدا بۆ چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ پیشهاتەکان لە هەرێمی کوردستان^(٣٣).

دەربارەی هەڵوێستی ئێران بەرامبەر ئەزموونی دەسەڵاتی خۆجێی لە هەرێمی کوردستان، سەرۆك کۆماری ئەوکاتی توركیا، تورگۆت ئۆزاڵ ڕایگەیاند؛ “ئێران گەورەترین ڕێگرە لەبەردەم دروستبوونی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لەبەر ترسی ئێران ئاڵنگاری زۆر دێنە بەردەم ئەو حکومەتە”^(٣٤). تاران، پێیوابوو هەر پێشهاتێك لە ناوچەکە، کاریگەری لەسەر کوردەکانی پارچەکانی دیکەی کوردستانیش دروستدەکات و ترسی لەوە هەبوو ئەم ئەزموونەی هەرێمی کوردستان ببێتە مۆدێلێك بۆ کوردەکانی نێوخۆی^(٣٥). بەڵام کاتێك دەسەڵاتی سیاسی هاتە کایەوە و دۆخی هەرێمی کوردستان بوو بە دیفاکتۆ، ئەگەرچی ئێران دانی بە حکومەتی هەرێمی کوردستان نەنا و ئامادە نەبوو بەشێوەیەكی فەرمی پەیوەندیی لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستان دروست بکات، بەڵام پەیوەندییەكانی لە ڕێگەی پارتە سیاسییەكانەوە بەردەوامی پێدا^(٣٦).

لەم قۆناغەدا ئامانجی سیاسەتی دەرەوەی ئێران بەرامبەر هەرێمی کوردستان خۆی لەچەند خاڵێك دەبینییەوە، لەوانە^(٣٧) ؛

• پارێزگاریکردن لە سنوورەکان.
• ڕووبەڕووبوونەوە و ڕێگریکردن لە چالاکی هێزە ئۆپزسیۆنە کوردەکانی ئێران کە لە هەرێمی کوردستان نیشتەجێن.
• دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ پارتە سیاسییەكان لە هەرێمی کورستان.
• نیگەرانی لە هەژموونی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا و توركیا لە هەرێمی کوردستان.
• کارکردن لەگەڵ توركیا و سووریا دەربارەی یەكهەڵوێستیان بەرامبەر هەرێمی کوردستان.

توێژەری تورك بایرام سینکایا (Bayram Sinkaya)، پێیوایە؛ ترسی ئێران لە دروسبوونی دەسەڵاتی خۆجێی هەرێمی کوردستان لەچەند خاڵێكەوە سەرچاوەی گرتبوو، لەوانە؛ ترسی ئێران لە هەڵکشانی هەژموونی توركیا لە ناوچەکە بە تایبەت لە بواری نەوت و وزە کە ئەمە وا دەکات باڵانسی هێز لە بەرژەوەندی توركیادا بێت، هەروەها لە ڕێگەی هەرێمی کوردستان هێزە ئۆپزسیۆنە کوردییەكانی ئێران (پارتە سیاسییە کوردییەكان لە ئێران) هەڕەشە لەسەر ئاسایشی دەوڵەت دروست دەکەن. بەڵام دوای دروستبوونی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان، ئێران بۆ کەمکردنەوەی ئەو کاریگەرییە نەڕێنییانەی لەسەر ئاسایش و بەرژەوەندییەكانی دروستدەبێت، هەوڵیدا گرەنتی لە دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان وەربگرێت بۆ ئەوەی پارتە سیاسییە کوردییەكان نەبنە هەڕەشە لەسەر ئاسایشی ئێران لە ڕێگەی هەرێمی کوردستانەوە. هەروەها تاران، نووسینگەی تایبەتی بۆ پارتە سیاسییەكانی هەرێمی کوردستان، بە تایبەتیش (پ.د.ك و ی.ن.ك) لە تاران و شارەکانی دیکەی ئێران کردەوە. ئێران لەم قۆناغەدا لە ڕێگەی دروستکردنی دامەزراوەی سەربازی سەر بە سوپای پاسدارانەوە چاودێری ڕووداو و پیشهاتەکانی کردووە لە هەرێمی کوردستان، بۆ ئەوەی ئەو ئەزموونە نەبێتە هەرەشە لەسەر ئاسایش و بەرژەوەندییەكانی تاران^(٣٨). بۆ ئەم مەبەستە تاران، نووسینگەی نوێنەرایەتی خۆی لە هەرێمی کوردستان کردەوە، سەرەتا لە دیانا (قەرارگەی دیانا)ی کردەوە، دواتر بۆ پەرەپێدانی پەیوەندییە بازرگانی، سیاسی و سەربازییەكانی نوێنەرایەتییەکە گواسترایەوە بۆ هەولێر بە ناوی (نووسینگەی ئەربیل بۆ پەیوەندییەكانی ئێران)، پاشان لەسەر ئاستی شارەکانی دیکەشدا نووسینگەی خۆی کردەوە^(٣٩).

کاتێك پەڕلەمانی کوردستان بڕیاری جاڕدانی فیدراڵیزمی بە ژمارە (٢٢) لە ٤ی ئۆکتۆبەری (١٩٩٢) ڕاگەیاند، هەنگاوێك بوو لە دەسەڵاتی خۆجێیی/ئۆتۆنۆمییەوە بۆ هەرێمێك لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی فیدراڵی(عێراقێکی دیموکراتی و یەكگرتوو)دا^(٤٠). ئێران نیگەران بوو لەم بڕیارەی هەرێمی کوردستان و پێیوابوو هەڕەشەیەكی گەورەیە لەسەر بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی و بۆ ئەوەی ڕێگری لەبەردەم ئەم هەنگاوەی هەرێمی کوردستان دروست بکات، ئاڕاستەی سیاسەتی خۆی گۆڕی و دەستیکردن بە دژایەتی هەرێمی کوردستان، لەبەرئەوەی ئێران پێیوابوو سەرکەوتنی ئەم ئەزموونە هەڕەشەیە لەسەر یەكپارچەیی و ئاسایشی ناوخۆیی، بۆیە هەموو هەوڵێکی خۆی خستەگەڕ بۆ سەرنەکەوتنی ئەم ئەزموونە، چ لە ڕێگەی فشاری سەر پارتە سیاسییەكان و لێکترازانی نێوان لایەنە سەرەکییەكانی پرۆسەی سیاسی بێت، یانیش لە ڕێگەی هەماهەنگی و هاوکاری لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، بە تایبەت توركیا. ئەگەرچی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان ئەوەی بە ئێران ڕاگەیاندبوو کە نابنە هەڕەشە لەسەر بەرژەوەندیی و ئاسایشی ئەوان و خوازیارن پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەكان لەگەڵ تاران بەرەوپیش ببەن، بەڵام ئێران ئامادەنەبوو مامەڵە لەگەڵ هەرێمی کوردستان بکات وەك قەوارەیەكی فەرمی، بەڵکو پەیوەندییەكانی لە ڕێگەی پارتە سیاسییەكانەوە بوو^(٤١).

لە قۆناغی سەرەتایی دروستبوونی پەڕلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستان پەیوەندییەكان لەگەڵ ئێران بە بەراورد لەگەڵ دەوڵەتی توركیا لاوازبوون، ئەمەش پەیوەست بوو بەوەی لەم قۆناغەدا هەرێمی کوردستان لەڕووی سیاسی، ئابووریی و مرۆییەوە پشتی بە هاوکاری دەوڵەتانی ڕۆژئاوا و توركیا بەستبوو. بەڵام دوای ئەوەی هەرێمی کوردستان بەرەو ڕووی قۆناغی شەڕی ناوخۆ (١٩٩٤-١٩٩٧) بوویەوە، تاران لەڕێگەی دامەزراوە سەربازیی و هەواڵگرییەكانییەوە خۆی بە تەواوی خزاندە نێو هەرێمی کوردستان بۆ ئەوەی چاودێری چالاکییەكانی هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان و دۆخی عێراق بکات و زاڵ بێت بەسەر ئەو دۆخەی کە لە هەرێمی کوردستان دروست ببوو^(٤٢). لەم قۆناغەدا هەرێمی کوردستان بۆ ئێران هەم هەرەشە هەمیش دەرفەت بووە. بەو مانایەی تاران، لەلایەكەوە پێیوابوو لە ڕێگەی هەرێمی کوردستانەوە دەتوانێت پەلبهاوێت بۆ ناوچەکانی دیکەی عێراق، لەلایەكی دیکەشەوە ئێران ترسی ئەوەی هەبوو ئەزموونی هەرێمی کوردستان وەك مۆدێلێك بگوازرێتەوە بۆ پارچەکانی دیکەی کوردستان، لە نێویشیاندا کوردەکانی ئێران، كە بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ دەکەونە ژێر کاریگەرییەكانی ئەم ئەزموونەی هەرێمی کوردستان^(٤٣).

ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی (٢٠٠٣) خاڵێكی ئەرێنی هاوبەش بوو بۆ هەرێمی کوردستان و ئێران. چونکە هەردووکیان ڕژێمی سەدامیان وەك دوژمن دەبینی. لە لایەكی دیکەوە تاران هەر لە سەرەتاوە پێشبینی ئەوەی کردبوو کە شیعەکان زۆرینەی دانیشتوانی عێراق پێکدەهێنن، کاریگەرترین پێکهاتە دەبن لە بنیاتنانەوەی عێراقی نوێدا، هەروەها گۆڕانکارییەكانی عێراق لە بەرژەوەندی هەرێمی کوردستان بوون. ئێران لە قۆناغی پێش لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق دەستی کردبوو بە پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی واقیعی بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان، چونکە پێشبینی ئەوەی کردبوو کە کوردەکان ڕۆڵێکی گرنگی لە داهاتووی عێراقدا دەبێت. لەو چوارچێوەیەشدا جەلال تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتی نیشتمانی کوردستان لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی (٢٠٠٣) سەردانی تارانی کرد، لەم سەردانەدا بەرپرسانی ئێران بەڵێنیاندا بەردەوام دەبن لە پشتیوانیکردنی هەرێمی کوردستان لە ئەگەری گۆڕانکاری لە سیستەمی عێراقدا^(٤٤).

لەم قۆناغەدا (دامەزراندنی دەسەڵاتی خۆجێی ١٩٩٢ – ٢٠٠٥) تێڕوانینی ئێران بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی هەڕەشە و دەرفەتەکاندا خۆی لە چەند خاڵێكدا دەبینییەوە، لەوانە؛ تاران سەرەتا فاکتەری یارمەتیدەربوو بۆ دامەزراندنی ناوچەی دژە فڕین، بەڵام کاتێك لە ژێر سایەی فاکتەری نێودەوڵەتییدا هەرێمی کوردستان لەڕووی دامەزراوەیی بوون و سیاسییەوە بەرەوپێشەوە چوو، کە خۆی لە دامەزراندنی دەسەڵاتی خۆجێیی سیاسییدا بینییەوە، تاران ئامادەنەبوو دانی پێدا بنێت. تاران لە جیانی دروستکردنی پەیوەندی فەرمی لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان بە جیا لەگەڵ پارتە سیاسییەكان پەیوەندی دروستکرد لەسەر بنەمای ڕاگرتنی باڵانسی پاراستنی بەرژەوەندییەكان. هەروەها لەم قۆناغەدا تاران یەكێکی تر لە فاکتەرەکانی وەك هەڕەشە بینینی هەرێمی کوردستان پەیوندی بە دوو خاڵەوە هەبوو، یەكەمیان بوونی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا لە هەرێمی کوردستان کە لە ڕووی ستراتیژییەتی دوورمەودا دا زیان بە بەرژەوەندییەكانی دەگەیەنێت، دووەمیان پەیوەست بوو بەوەی کە تاران ترسی هەیە ئەم ئەزموونە کاریگەری بکاتە سەر کوردەکانی ئێران و لە دژی دەسەڵات هانیان بدات و هەڕەشە لەسەر ئاسایشی ناوخۆیی ئێران دروستبکات. پرسێكی دیکە لەم قۆناغەدا جێگەی سەرنجی تاران بوو، داهاتووی عێراق بوو، کە لە کۆتایی ئەم قۆناغە (٢٠٠٣)دا گۆڕانکاری جەوهەری لەسەر ئاستی تەواوی دەوڵەتدا هاتەکایەوە. کەواتە، ئەم چەند فاکتەرە لەم قۆناغەدا بنەمای سەرەکی ڕوانگەی تارانیان بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان پێکدەهێنا.

٣-  وەرچەرخانی هەرێمی کوردستان لە دیدگای ئێران (دوای ٢٠٠٥ )

ئێران، دوای (٢٠٠٣) لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراق مامەڵەی لەگەڵ هەرێمی كوردستان كردووە. بەو مانایەی هەرێمی كوردستان وەك کاراكتەرێكی جیاواز لەعێراق پێناسە نەكردووە، بەڵكو وەك بەشێك لە عێراق سەیریکردووە. لەبەرئەوەی لە دوای نەمانی ڕژێمی بەعس یەكگرتووی خاكی عێراق وەك ستراتیژیەتێكی نەگۆڕ دەركەوتووە، هەر گۆڕانكارییەك هەڕەشە لەیەكگرتوویی خاكی عێراق بكات، ئێران زۆر بەتوندی لە دژی وەستاوەتەوە^(٤٥). لەم ڕوانگەیەوە مەیل و خواستی هەرێمی كوردستان بۆ حكومەتی فیدڕاڵی ڕاستەوخۆ خزمەت بەستراتیژییەت و سیاسەتی ئێران دەكات لە عێراق، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئێران ترسی هەبوو لە شێوازی سیستەمی بەڕێوەبردنی دەوڵەت کە بەپێی دەستوور (٢٠٠٥) فیدڕاڵی بوو، چونکە پێیوابوو ئەمە لە داهاتوودا مەترسی ڕاستەوخۆ لەسەر هەژموون و کاریگەرییەكانی تاران دروستدەکات و یەكێتی خاكی عێراق دەخاتە مەترسییەوە، ئەم ڕوانگەیەی تاران بەرامبەر بە پێدانی دەسەڵات بە هەرێمی کوردستان وایکرد ڕێگری بکات لە جێبەجێکردنی سیستەمی فیدڕاڵی لە عێراق لە ڕێگەی پشتگیریکردنی ئەو لایەنانەی بڕوایان بە کەمکردنەوەی دەسەلاتی هەرێمی کوردستانەوە هەیە، بە تایبەتی لە دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان^(٤٦).

 ئێران، لەساڵی (٢٠٠٥) كونسوڵخانەی خۆی لە هەولێر و سلێمانی كردەوە و لەو بڕوایەدایە گرنگی هەرێمی كوردستان كەمتر نییە لەگرنگی شارەكانی تری ناوەڕاست و باشووری عێراق بۆ ئێران، بگرە لەوانەیە لەڕووی ستراتیژیی جیۆپۆلیتكییەوە گرنگی هەرێمی كوردستان زیاتر بێت لەناوچەكانی تری عێراق لەڕوانگەی بەرژەوەندییەكانی دەوڵەتی ئێران^(٤٧).

كاتێك پرسی سەربەخۆیى لەلایەن سەركردایەتی سیاسی هەرێمی كورستانەوە وروژێنرا، ئێران بەئاشكرا نیگەرانی خۆی ڕاگەیاند و جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە ئەم پرسە کاریگەری نەرێنی لەسەر ئێران دروستدەکات، بە هۆی هاتنەئارای هاوكێشەی نوێ لە ناوچەكە و بەرزبوونەوەی ڕۆڵ و پێگەی كورد بەگشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی، هەڕەشەی ڕاستەوخۆ لەسەر بەرژەوەندییەکانی تاران دروستدەکەن. بەم مانایە كە بەهێزبوونی هەرێمی كوردستان، دەبێتە مۆدێلێك بۆ كورد لە ئێران، بۆ ئەوەی ڕێگری لەم هەنگاوە بکات، دوو جۆر ستراتیژی پەیڕەوکردووە؛ یەكەم هەوڵدان بۆ دروستكردنی كێشەی ناوخۆیی لە هەرێمی کوردستان، گوشار خستنەسەر هەرێم لە لایەن بەغداوە و دروستكردنی هەڕەشەی ئاسایشی لەسەر سنوورەكان بە بیانووی پاراستنی ئاسایشی خۆی. دووەم كاركردن لەسەر لێكترازانی گوتاری یەكگرتووی كورد و زەقكردنەوەی كێشەكان، بەتایبەتی لەو پرسانەی پارت و لایەنە سیاسیەكان كۆك نین لەسەریان^(٤٨).

تاران، بەرەوپێشچوونی پەیوەندییە سیاسی، ئابووریی و وزەییەكانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ توركیا و دەوڵەتانی ڕۆژئاوا وەك هەڕەشە بەدیکردووە، لەبەرئەوەی لەو بڕوایەدابوو کە ئەم هەنگاوانەی هەرێمی کوردستان مەترسی لەسەر ئاسایش و بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانی دروستدەکات، بۆیە لە ڕێگەی حکومەتی عێراقەوە هەوڵیداوە ئاڵنگاری لەبەردەم هەرێمی کوردستان دروست بکات. لەڕوانگەی ئێرانەوە، بابەتی سەربەخۆيی و دەوڵەتی كوردی گەورەترین هەڕەشەیە لەسەر یەكگرتوویی خاكی عێراق، بۆیە بە هەموو شێوەیەك ڕێگەی لە سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان و دروستبوونی دەوڵەتی كوردی گرتووە^(٤٩).

ئێران، بۆ ئەوەی ڕێگری بكات لە گوتار و هەنگاوەكانی هەرێمی كوردستان بەئاڕاستەی سەربەخۆیی، هەم ئامرازی ناوخۆیی، هەمیش ئامرازی دەرەكی بەكاردێنێت، لەسەر ئاستی ناوخۆی هەرێمی كوردستاندا ناكۆكی نێوان لایەنە وەك ئامرازێكی سیاسی و كارتێكی گوشار بەكاردێنێت. لەم ڕوویەوە تاران بەشێوەیەكی تۆكمە و پلان بۆ داڕێژراو ڕاستەوخۆ پشتگیری لە هەندێك لایەن دەكات لەدژی هەندێك لایەنی تر، ئەو پارت و لایەنانەی تاران پشتگیریان دەكات، بەپێی بەرژەوەندییەكانی ئێران مامەڵە لەگەڵ ڕووداو و پێشهاتەکان دەكەن. لەم بارەیەوە تاران، بەردەوام دژایەتی خۆی بۆ سیاسەتەکانی (پ.د.ک) ڕاگەیاند و بەوە تومەتباری دەکرد کە یەکێتی خاکی عێراق دەخاتە مەترسییەوە، لە هەمانکاتدا لە پرسە ناوخۆییەکانیش لایەنە ناکۆکەکان لەگەڵ پارتی، بۆ نمونە لە پرسی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان، ئەنجامدانی ڕیفراندۆم و ئیدارەدانی پەیوەندییەکان نێوان هەولێر-بەغدا هەڵوێستەکانیان لەگەڵ ئێران یەکیدەگرتەوە. کە بەواتایەكی تر، تاران ئەو پارت و لایەنانە لەڕوانگەی بەرژەوەندی ئاسایشی نیشتمانی خۆی بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسیەكانی بەكاردێنێت^(٥٠).

دوای سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بەسەر داعش بەهاوکاری هێزەکانی هاوپەیمانان و ئێران، پێگەی هەرێمی کوردستان لەسەر ئاستی عێراق، هەرێمی و نێودەوڵەتی بەهێزبوو، بە‌هێزبوونی ئەم پێگەیەش بووە هۆی ئەوەی هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان توانیان هەموو ناوچەكێشە لەسەرەكان/ ناوچەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان وەربگرێتەوە، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی پەیوەندی نێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵی عێراق بەرەو ئاڵۆزبوونی زیاتر بڕوات، بەتایبەتی لەسەردەمی خولی دووەمی سەرۆك وەزیرانی عێراق نوری مالیكی (٢٠١٠-٢٠١٤)، بەجۆرێك كەپەیوەندییەكان گەیشتنە ئاستی پچڕان و هەڕەشەكردن لەڕێگەی بەكار‌هێنانی هێز لەبەرامبەر هەرێمی كوردستان، هەڵوێستی ئێران پشتگیریکردن بوو لە سیاسەتی حكومەتی عێراق لە كۆنترۆڵكردنەوەی ئەو ناوچانەی كە لەئەنجامی هێرشەكانی داعش بەشێوەیەكی دیفاكتۆ توانرابوو بخرێنەوە سەر هەرێمی كوردستان. هەندێك جاریش سیاسەتی ئێران بە ئاڕاستەی نێوەندگیری نێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵی بەغدا بوو، بەڵام لە هەمانكاتیشدا تاران پشتگیری لەدەسەڵاتی حکومەتی فیدڕاڵی کردووە بۆ ئەوەی ئەو ناوچانە لەژیر دەسەڵاتی بەغدا بێت نەك هەرێمی کوردستان^(٥١).

کەواتە چوارچێوەی هێڵە گشتییەكانی ڕوانگەی ئێران بۆ هەرێمی کوردستان بریتییبوو لە؛ دژایەتی دابەشبوونی عێراق و سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان و پاڵپشتیکردن لە یەکپارچەیی خاكی عێراق لەلایەك، لەلایەكی دیکەشەوە مامەڵەی تاران لەگەڵ هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی عێراقدایە وەك ستراتیژییەتی تەواوکاری لە نێوان شیعە و کوردەکاندا^(٥٢). بەم شێوەیە دەكرێت بوترێت كە ئێران بە هەموو شێوەیەك ڕێگری لە گەشەی بیری نەتەوەخوازیی/ نەتەوەسازیی کردووە لە هەرێمی کوردستان لەبەرئەوەی کاریگەری و لێکەوتەی دەبێت لەسەر کوردەکانی ئێران، لە ڕوانگەی هاندان و بوژانەوەی هەستی نەتەوایەتی و ناسیۆنالیزمیدا ^(٥٣). لەبەرامبەردا پشتگیریکردنی ئێران بۆ هەرێمی کوردستان  لە چوارچێوەی دوو ئامانجی سەرەکییدابووە، یەكێكیان پەیوەندی بە چۆنیەتی کۆنتڕۆڵکردنی هەرێمی کوردستانەوە هەبووە لە بەرامبەر توركیا و هەژموونی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا، ئەوەی دیکەشیان گەیشتن بوو بە چوارچێوەیەكی هاوبەش لەگەڵ پێکهاتەی شیعەکان لە عێراق لە پێناو پاراستنی هەژموون و بەرژەوەندییەكانی خۆیدا^(٥٤).

دوای دەركردنی بڕیاری ئەنجامدانی ڕیفراندۆم، ئێران لەسەر ئاستی وەزارەتی دەرەوە هەڵوێست فەرمیی وڵاتەكەی لەبارەی ڕیفراندۆمی هەرێمی كوردستان ڕاگەیاند؛ هەڵوێستی بنەڕەتی و ڕوونی ئێران، پشتگیریكردنە لە  یەكپارچەیی خاكی عێراق و هەرێمی كوردستان بەشێكە لە دەوڵەتی عێراق و بڕیاری تاكلایەنە و لە دەرەوەی ڕێسا و چوارچێوە نیشتمانی و یاسایییەكان، بەتایبەتی دەستووری عێراق، ئەویش لە دۆخی ئاڵۆزی ئێستای عێراق و ناوچەكە و پلانی ناحەزان بۆ بەردەوامیی ناسەقامگیری لە عێراقدا، تەنیا درێژە بە دروستبوونی كێشەی نوێ لەو وڵاتە دەدات، بۆیە عێراقێكی یەكپارچە، سەقامگیر و دیموكراسی، گەرەنتیی بەرژەوەندییەكانی هەموو پێكهاتە نەتەوەیی و مەزهەبییەكانی دەكات^(٥٥). ئێران، ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی بە هەڕەشەیەكی مەزن ناوزەند كرد و ڕایگەیاند لەپێناو یەكپارچەیی خاكی عێراق و ڕێگریكردن لەدابەشبوونی هەموو ئامرازێك بەكاردێنێت و ئامادەیی خۆی دەربڕی بۆ هاوکاری و هەماهەنگی لەگەڵ عێراق ئەو وڵاتانەی کە پرسە وەك هەڕەشە دەبینن. لەم چوارچێوەیەدا هەر یەكە لە ئێران، عێراق و توركیا لەسەر ئاستی وەزارەتی دەرەوەدا بەر لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بەیاننامەیەكی فەرمی هاوبەشیان بڵاوکردەوە و هۆشداری توندیان بە هەرێمی کوردستان دا^(٥٦)، ئێران دژی هەر هەنگاوێكە كە یەكپارچەی خاكی عێراق بخاتە مەترسیەوە. فەرماندەی كۆچكردووی سوپای قودسی ئێرانی قاسم سولەیمانی لەكۆبوونەوەیەكی لەگەڵ بەشێك لە سەركردەكانی هەرێـمی كوردستان بەر لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بەئاشكرا هەڵوێستی ڕوون و ئاشكرای وڵاتەكەی دیاریكرد كە بە هەموو شێوەیەك دژی ئەنجامدانی ڕیفراندۆمە^(٥٧). چونکە تاران لەو بروایەدابوو؛ ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان لەلایەکەوە هانی کوردەکانی ناوخۆی ئێران دەدات بۆ ئەوەی دژی ڕژێمی کۆماری ئیسلامیی بوەستنەوە، لەلایەکی دیکەشەوە ئەم ڕیفراندۆمە کاریگەری نەرێنی دروستدەکات لەسەر هەژموون و پڕۆژەکانی تاران لەسەر ئاستی ناوچەکە^(٥٨).

کەواتە هەڵوێستی توند و دژایەتی ئێران لە بەرامبەر ئەنجامدانی پرۆسەی ڕیفراندۆمی هەرێم دەتوانین لەچوارچێوەی ئەم هۆكارانەی خوارەوە شیکردنەوەی بۆ بکرێت^(٥٩):

• دروستبوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی لە هەرێمی كوردستانی عێراق ڕاستەوخۆ كاریگەری پۆزەتیڤی دەبێت لەسەر كوردی ئێران، ئەم ڕیفراندۆمە چالاكییە جوداخوازییەكانی كورد لە دژی دەوڵەتنەک تەنها لە عێراق بەڵکو لە تەواوی ئەو دەوڵەتانەی کە خاکی کوردستانیان بەسەردا دابەشکراوە، بەرەو قۆناغێك دەبات كە ڕاستەوخۆ یەكگرتوویی خاكی وڵاتانە دەخاتە مەترسیەوە.
• پشتگیریكردن و هەڵوێستی دەوڵەتی ئیسرائیل بۆ پرۆسەی ڕیفراندۆم لە ڕوانگەی ئێرانەوە وەك هەڕەشەیەكی گەورە لێكدرایەوە، تاران پێیوابوو؛ بوونی دەوڵەتێكی هاوسنوور كە پشتگیری بكرێت لەلایەن ئیسرائیلەوە، گەورەترین ئاڵنگارییە لە بەرامبەر ئاسایش و بەرژەوەندی نەتەوەیی ئێران، چونکە لە ڕوانگەی تارانەوە، ئیسرائیل دەتوانێت لە ڕێگەی هاوپەیمانێتی لەگەڵ دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان هاوكێشەی ستراتیژیی سێگۆشەی “سووریا، ئێران و عێراق” لە دژی خۆی پووچەڵ بكاتەوە.
• ئێران ‌ترسی ئەوەی هەبوو كە دەوڵەتێكی كورد-سوننە لە سنوورەكانی دروست ببێت و پەیوەندییەكی پتەوی لەگەڵ سعوودیا و وڵاتانی دیكەی عەرەبیدا دەبێت. لەلایەكی تریشەوە بوونی پێگەی سەربازیی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا لەسەرووی هەمووشیانەوە بنكەی سەربازی ئەمریكا لەهەرێمی كوردستان دەتوانرێت هەم چالاكییەكانی ئێران لەناوچەكە سنووردار بكات، هەمیش گوشاری زیاتر بخاتە سەر ڕژێمی سیاسی ئێران، لێرەوە ستراتیژییەكانی ئێران لەسەر ئاستی ناوچەكە بەرەو ڕووی بەربەست و ڕێگری گەورە دەبێتەوە‌.
• ڕیفراندۆم كاریگەری نەرێنی دەبێت لەسەر یەكپارچەیی خاكی عێراق، لە هەمانكاتدا كاردەكاتە سەر تێڕوانینی پێكهاتەكانی تریش بەتایبەت سوننەكان، ئەمەش پێگە و نفوزی ئێران لەعێراق لاواز بكات.
• هاتنەئارای دەوڵەتێكی کوردی لە ڕوانگەی ئێرانەوە مەیلی بە لای توركیاوە دەڕوات ئەمەش لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی تاران یەکناگرێتەوە.

بۆیە ئێران ئەم ڕیفراندۆمەی هەرێمی كوردستانی بە هەڵەیەكی گەورە وەسفكرد و ڕایگەیاند هەڵسوكەوت لەگەڵ دەرئەنجامەكەی ناكات و لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵی بەغدا كاردەكەن بۆ گرتنەبەری ڕێگەی پێویست لەبەرامبەر هەرێمی كوردستان^(٦٠). تاران و ئەنقەرە، لەسەر ئاستی باڵا دەستیانکرد بە هەماهەنگی نێوانیان لەبارەی كاردانەوەیان لەبەرامبەر ڕیفراندۆم، لە٤ی ئۆكتۆبەر ساڵی (٢٠١٧) لە تاران كۆبوونەوەیەكی هاوبەش لەنێوان سەرۆك كۆماری توركیا و سەرۆك كۆماری ئێران ئەنجامدرا، لە كۆبوونەوەكە خەجت لەسەر دژایەتی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم و كارنەكردن بە دەرئەنجامەكەی كرایەوە^(٦١).

ئێران وەك كاردانەوە لەبەرامبەر ئەنجامدانی ڕیفراندۆم هەڵسا بە ڕێكەوتن لەنێوان هێزەكانی حەشدی شەعبی و حكومەتی عێراق و بەشێك لە هێزە كوردییەكان بۆ ئەوەی هێرش بكەنە سەر هەرێمی كوردستان، سەرەتا لە ناوچەكانی كەركوكەوە دەستیان پێكرد، لە ١٦ی ئۆكتۆبەری ساڵی (٢٠١٧) هێرشەكانیان دەستپێكرد، لە ئەنجامدا هەموو ئەو ناوچانەی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان كە ‌هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان لە ئەنجامی شەڕی داعش كۆنتڕۆڵی كردبوون خرانەوە ژێر دەسەڵاتی حكومەتی فیدڕاڵی^(٦٢).

لە قۆناغی دوای (٢٠٠٥) ڕوانگەی ئێران بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی ستراتیژییەتی بەرامبەر بە عێراق مامەڵەی لەگەڵ کراوە، ئەمەش لەسەر بنەمای دوو پرەنسیپی سەرەکی بووە، یەكێكیان پەیوەست بووە بە چۆنیەتی کارکردنی هەرێمی کوردستان لەگەڵ پێکهاتەی شیعەکان لە چوارچێوەی ستراتیژییەت و بەرژەوەندییەكانی تاران. بنەماکەی تر، پەیوەست بووە بە چۆنیەتی گوشار خستنەسەر هەرێمی کوردستان چ ڕاستەوخۆ یان نا ڕاستەوخۆ لەلایەن حکومەتی فیدڕاڵی عێراقەوە بێت، بۆ ئەوەی سنوورێك بۆ بەرەوپێشچوونەکانی هەرێمی کوردستان دابنێن چ لەسەر ئاستی دۆخی ناوخۆ، یان عێراقەوە بێت، یان لەسەر ئاستی ناوچەیی و جیهانییەوە بووبێت.

دەرەنجام

دەوڵەتی ئێران لەسەر بنەمای یەک نەتەوە/فارس، یەک شوناس بنیاتنراوە. ئەگەر لە ساڵی (١٩٢٥ تا ١٩٧٩) ڕەهەندی نەتەوەیی وەك ڕەهەندی زاڵ لە شوناسی دەوڵەت بەدیکرا بێت، ئەوا لە دوای شۆڕشی ئیسلامی (لە ١٩٧٩ بە دواوە) ڕەهەندی مەزهەبیش وەك فاکتەری زاڵی شوناسی دەوڵەت زەقکراوەتەوە، بە شێوەیەک کە دەوڵەت لەسەر بنەمای مەزهەبی-نەتەوەیی (شیعەگەرایی-فارس تەوەر) پێناسەکرایەوە. ئەم پێناسەکردنەوەی دەوڵەت نەك تەنها لەسەر حیسابی پەراوێزخستن و نکۆڵیکردنی نەتەوەکانی دیکەیە، بەڵکو دەوڵەتی میکانیزمی نوێی توندی گرتەبەر بۆ توانەوەی پێکهاتەکانی دیکە لە چوارچێوەی سیاسەتێکی توند و تیژی مەزهەبی-نەتەوەیی. بۆ ئەم مەبەستە ئامرازی سیاسی، سەربازی، کولتووریی و پەروەردەیی بەکارهێنراوە، بۆ ئەوەی پێکهاتەکانی دیکەی جگە لە فارس بە تایبەتی کورد لە چوارچێوەی شوناسی دەوڵەتدا بتوێننەوە. ئەگەرچی لە دەستووری دەوڵەتدا کورد هەندێك مافی کولتووریی و کۆمەڵایەتی پێدراوە، بەڵام ئەم مافانە لە واقع و کردار ڕەنگی نەداوەتەوە.

لە دوای دروستبوونی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان، ئێران بە هەستیارییەکی زۆرەوە مامەڵە لەگەڵ پێشهات و ڕووداوەکاندا دەکات، چونکە پێیوایە هەر گۆڕانگارییەک لە هەرێمی کوردستان کاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر کوردەکانی ئێران. لەسەر ئەم بنەمایە هەرێمی کوردستان بۆ ئێران وەک هەڕەشەیەکی ئاسایشی گەورە بەدیکراوە. لەم ڕوانگەیەوە هەر هەنگاوێکی هەرێمی کوردستان لە ڕووی نەتەوەیی و سیاسییەوە بە ئاڕاستەی بەرەوپێشچوون لەلایەن تاران وەک هەڕەشە و مەترسی لێکدراوەتەوە.

وەرچەرخانی هەرێمی کوردستانن لە ڕووی لە گەشەسەندن، بە دامەزراوەییبوون، بە دیموکراسیبوون، یەکانگیریی سیاسی  و کۆمەڵایەتی، وەک هەڕەشە بۆ سەر بەرژەوەندیی و ئاسایشی دەوڵەت دەبینرێت. ئێران، لەبەرامبەر  ئەمەدا دوو میکانیزمی بەکارهێناوە بۆ ئەوەی لێکەوتەکانی وەرچەرخانی هەرێمی کوردستان لەسەر بەرژەوەندییەکانی خۆی کەم بکاتەوە، میکانیزمێک پەیوەست بووە بەوەی ڕێگری بکات لە بەرەوپیشچوونەکان و وەرچەرخانەکان لە هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی ئامرازەکانی بەردەستی، دووەم میکانیزم ئیدارەدانی دۆخەکە بووە لە چوارچێوەی بەرژەوەندییەکانی خۆی، واتە ئامانجی ئەوە بووە کە کاریگەری نەرێنی لەسەر ئاسایشی شوناسی دەوڵەت دروست نەکات و نەبێتە هەڕەشە.

سەرچاوەکان

• Fereshteh Davaran, Continuity in Iranian Identity Resilience of a Cultural Heritage, Routledge, 2010, p143-145.
• Ervand Abrahamian, A History of Modern Iran, Cambridge University Press, 2008, p16.
• Ahmad Mohammadpour, The Invention of Iran: From ‘Iranianness’ to ‘Persianness’, Journal ofAsian Studies Review, Volume (49), Isuue (1), 2024, pp.57–770
• Nikki R Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution, Yale University Press, 2006, pp. 73-88.
• دکتر محمد علی همایون کاتوزیان، دولت در ایران و جامعە در ایران، انقراض قاجار واستقرار پهلوی، ت: حسن افشار، نشر مرکز، تهران، ١٣٧٩، ص٤٣٣.
• محمد مهدی مظاهری و اعظم ملایی، دولت، هویت و سیاست خارجی در ایران معاصر (١٣٠٤- ١٣٩٠)، فصلنامه ي پژوهش هاي ڕاهبردي سیاست، سال دوم، شماره ٧، زمستان ١٣٩٢، ص١٣٢-١٣٣.
• نصرالەپور محمدی املشی ودیگران، تغییران فرهنگی در دورۀ آتاتورك و ڕضاشاه، فصلنامە تاریخ ڕوابط خارجی، مرکز مطالعات سياسى وبين المللى، دوره ١٦، شماره ٦٤، مهر ١٣٩٤، ص٩٩-١١٧.
• هەورامان تۆفیق، ئێرانشەهری، وەرزنامەی ئێرانناسی، سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئاییندەیی، ژمارە (٤)، ساڵی یەكەم، تەمموزی ٢٠٢٢، ل١٤٤.
• مسعود كوثري و فؤاد حبيبي، بازخوانی و نقد ڕوایت های هویت ملی در ایران، پژوهشنامە علوم انسانی و اجتماعی، سال نهم، شمارە (١)، پیاپی (٣٤)، ٢٠٠٩، ص٧٤.

(*) تیۆری ولایەتی فەقیه واتا ڕابەری شۆڕشی ئیسلامی لەشوێنی مەهدیە، لەسەر هەموو شیعەی جیهان پێویستە گوێڕایەڵی بن، ئەمە لەسەرووی هەڵبژاردنەوەیە، بەڵكو لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە بە پلەی ئایەتوڵاكان هەڵدەبژێردرێت، بۆیە گوێڕایەڵیی واتا گوێڕایەڵیی مەهدی و ئەویش گوێڕایەڵیی پێغەمبەری خوایە، گوێڕایەڵیی پێغەمبەریش گوێڕایەڵیی خوایە، بۆیە كەس ناتوانێ لە قسەی ئیمام یاخی بێت، چونكە یاخیبوون لێی یاخیبوونە لە مەهدی، یاخیبوون لە مەهدی یاخیبوونە لە پێغەمبەری خوا، یاخیبوون لە پێغەمبەریش یاخیبوونە لە خوا، ولایەتی فەقیه حاكمی ڕەهای وڵاتە، هیچ بەهایەك بۆ سەرۆك كۆمار و پەڕلەمان و هیچ لایەنێك نییە، هەموو بڕیارێك كە حكومەت دەریاندەكات و پەڕلەمان دەنگیان لەسەر دەدات پێویستیان بە ڕەزامەندیی ولایەتی فەقیهه، بەپێی چەمكی ویلایەتی فەقیھ، بواری جوگرافیایی دەسەڵاتەكانی وەلی فەقیھ لە چوارچێوەی جوگرافیاییدا سنووردار نابێت، بەڵكو سەروو نەتەوەییە و هەموو موسوڵمانانی جیهان دەگرێتەوە و ئەركی وەلی فەقیھ ڕێبەرایەتی و ئاڕاستەكردن و ڕێكخستن و هەماهەنگی هەموو مسوڵمانانی جیهانە بۆ هاتنە ئارای ئومەتی تاكانەی ئیسلامی و دروستبوونی حكومەتێكی جیهانی ئیسلامیی. بۆ زانیاری زیاتر بروانە: ئەحمەد کاتب، گەشەسەندنی بیری سیاسی شیعە لە شوراوە بۆ ویلایەتی فەقیهه، و: ڕێباز عەزیزخان مهاجر، سەبتەری کاروان بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، سۆران، ٢٠٢٢.

• Afshin Matin Asgari, Nationalizm and the Approperiation of the Past, (Edit by) Abas Amanet & Farzin Vijdani, Iran Facing Others: Identity Boundaries in A Historical Perspective, Palgrav Macmillan, 2012, pp.171-192.
• Ervand Abrahamian, A History of Modern Iran, ibid, p155-162.
• پەروێز ڕەحیم قادر، ئاسایشی نەتەوەیی و ناسنامە (کۆماری ئیسلامیی ئێران وەك نموونە)، خانەی موکریانی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، هەولێر، ٢٠٢٠، ل١٢٤-١٣١.
• عباسعلی عمید زنجانی، مبانی فقهی کلیات قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (جامعه کنونی ایران و انقلاب اسلامی)، تهران انتشارات جهاد دانشگاهی، ١٣٤٨، ص٩٦-٩٧.
• داود ياسمية، المؤسسات السياسية والدينية في جمهورية ايران الاسلامية ١٩٧٩ -٢٠٠٥، ڕسالة ماجستر، جامعة الجزائر -3- کلية العلوم السياسة والعلاقات الدولية، ٢٠١٧، ص٤٣.
• قانون اساسی جمهوری سلامی ایران، اصل ٢، ١٣٤٨ (١٩٨٩).
• قانون اساسی جمهوری سلامی ایران، اصل ٤، ١٣٤٨ (١٩٨٩).
• قانون اساسی جمهوری سلامی ایران، اصل ١٢، ١٣٤٨ (١٩٨٩).
• قانون اساسی جمهوری سلامی ایران، اصل ١٥، ١٣٤٨ (١٩٨٩).
• Haval Mohialdeen, Türkiye – Irak Kürt Bölgesel Yönetimi İlişkileri (2005’ten Günümüze), Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019, s43.
• ایرج افشار و هرمز همایۆنپور، سیاست نامه ذکاء الملك مقالەها، نامەها، وسخنرانیها سیاسی محمد علی فروغی، کتاب ڕۆشن، تهران، ١٣٨٩، ص١٢٩-١٣٠.
• Arif Keskin, İran’ın Irak Politikası/ İran ve Iraklı Kürtler, Ümran Dirasat, 15 Ekim 2025. https://shorturl.at/FITJz (Erişim Tarihi: 09.07.2025).
• نادر ئینتسار، ئینۆنەتەوایەتی کورد، و: عەتا قەرەداغی، چاپخانەی تیشك، سلێمانی، ٢٠٠٤، ل٢٤٦-٢٤٧.
• هەردی مەهدی میکە و ئەژی ئەبوبەکر ئازاد، جوڵانەوەی سیاسی کوردستان لە ستراتیژی سیاسی و پەیوندییەكانی دەوڵەتی ئێراندا (١٩٦٨-١٩٧٥)، مجلة الدراسات السياسيو والامنية، المجلد (١)، العدد (١)، حزيران ٢٠١٨، ص١١١-١١٢.
• دیڤد ماك داول، مێژووی هاوچەرخی کورد، و: حامد ڕەشید زەرزا، بێ دەزگای چاپ، سیدنی/ئوسترالیا، ٢٠٠٨، ل٣٨٦-٣٨٧.

(**) لە نیسانی ساڵی ١٩٧٢ عێراق و یەكێتی سۆڤیەت پەیماننامەی دۆستایەتی و هاوکارییان بۆ ماوەی ١٥ ساڵ واژۆ کرد، ئەمەش هەنگاوێكی گرنگ لە پەرەسەندنی پەیوەندی نێوان هەردوولا. ئەم پەیماننامەیە هاوبەشییەكی ستراتیژی بە فەرمی کرد، هەردوو دەوڵەت بەڵێنیان دا کە لە بوارە جیاوازەکاندا هاوکاری یەكتر بکەن و خۆیان لە هاوپەیمانی دوژمنکارانە لە دژی یەكتر بەدوور بگرن. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە: د.نعمة حسن محمد البكر، المعاهدة العراقية السوفيتية عام ١٩٧٢ وتداعياتها على الصعيدين الاقليمي والدولي، مجلة التاريخ والمستقبل، العدد (٧٣)، ینایر ٢٠٢٣، ص١١٨٩-١٢٨٠.

• شكيب عقراوي، سنوات المحنة في كردستان، مطبعة منارة، اربيل، ٢٠٠٧، ص٢٣٤-٢٣٦.
• زینب احمدوند و دیگران، تأثير قراراداد ١٩٧٥م. الجزایر بر سرنوشت سیاسی کردهای عراق، فصلنامە تاریخ ڕوابط خارجی، دورە (٢٤)، شمارە (٩٦)، ١٤٠٢، ص٥٩-٨٦)
• کامەران بابا زادە، ڕێکەوتنامەی جەزائیر و ڕەهەندەکانی لەسەر کێشەی کورد لە باشوری کوردستان، چاپخانەی کەماڵ، سلێمانی، ٢٠١٣، ل٢٨٢-٢٩٠.
• جهانگیر کرمی، گزارشی از تحولات شمال عراق در دهه ١٩٩٠، مجلە سیاست دفاعی، شمارە (٢٠ و ٢١)، پایز و زمستان ١٣٧٦، ص١٩٧.
• نادر ئینتسار، ئینۆنەتەوایەتی کورد، سەرچاوەی پێشوو، ل٢٣١-٢٣٤.
• د.حامد محمود عیسی، المشكلة الكردية في الشرق الاوسطمنذ بدايتها حتى سنة ١٩٩١، مكتبة ودبولي، ١٩٩٢، ص٤٢١.
• هێرش عەبدولرەحمان، پەیوەندییە سیاسییەكانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ دەولەتانی دراوسێ…، سەرچاوەی پێشوو، ل٩٦.
• دکتر صادق جعفر پناه، کردها و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، انتشارات مؤسسۀ فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر، تهران، ١٣٨٧، ص١٨٢-١٨٣.
• Türkiye Cumhuriyeti, Dışişler Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı 1992 Tarihçesi, Dışişler Eğitim Merkezi, Mayıs 1994, s75.
• دلدار ابراهیم عبداللە و هوزان سلیمان میرخان، هەلویستێ حکومەتا ئێرانێژ دامەزراندنا حکومەتا هەرێما کوردستانێ، گۆڤارا زانکۆیا دهۆك بۆ زانستێن مرۆڤایەتی و کۆمەڵناسی، بەرگ (٢٦)، ژمارە (٢)، ٢٠٢٢، ل٢٥٨.
• محمد ڕضا حافظ نیا، تاثیر خودگردانی کردهای شمال عراق بر کشورهای همسایه، فصلنامە تحقیقات جغرافیایی، شمارە (٨٣)، ١٣٨٥، ص٢٠-٢١.
• دکتر صادق جعفر پناه، کردها و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، پیشین، ص١٨٤.
• حسین دهشیار و دیگران، مسائل ایران و عراق، انتشارات مؤسسۀ فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر، تهران، ١٣٨٢، ص٩٥-٩٦.
• Bayram Sinkaya, Conflict and Cooperation in Turkey-Iran Relations: 1989-2001, Thesis of Master, Middle East Technical University, Ankara, 2004, p71-73.
• المجلس الوطني لكوردستان العراق، قرار ڕقم (٢٢)، ٤/١٠/١٩٩٢.
• دلدار ابراهیم عبداللە و هوزان سلیمان میرخان، هەلویستێ حکومەتا ئێرانێژ دامەزراندنا حکومەتا هەرێما کوردستانێ، سەرچاوەی پێشوو، ل٢٦٠-٢٦١.
• امیر دریابان علی شمخانی، استعداد بحارن افرینی عراق و سیاستهای ایران، مجله سیاست دفاعی، دوره (٩)، شماره (٢٦)، ١٣٧٨، ص١-٩.
• Mehmet Seyfettin Erol-Kadir Ertaç Çelik, “ABD’nin Suriye Politikasinda Vekil Aktör Olarak Terör Örgütleri: YPG Örneği”, Bölgesel Araştırmalar Dergisi, Volume (3), Issue (1), Mayıs 2019, s. 31.
• Tahseen Wsu Abdulla, Tahseen W. Abdullah, Iran’ in Politikasinda Kullandiği siyasi araçlar; (2003 ‘ten Günümüze), Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temmuz 2018, p69-70.
• Arıf Keskin, İran’ın Kuzey Irak Politikası /İran ve Iraklı Kürtler, Orman Stratejik Araştırmalar Merkezi, Ekim, 2015. https://shorturl.at/hnMuK (Erişim tarihi : 07.07.2025).
• د.عابد خالید ڕەسووڵ، ئاییندەی بونیادنانەوەی عێراق وەک دەوڵەتێکی فیدڕاڵی، گۆڤاری ئاییندەناسی، ژمارە (١)، ئایاری ٢٠٢٠، ل٤٣.
• Kenneth Katzman, The Kurds in Post-Saddam Iraq, Congressional Research Service, Prepared for Member and Committees of Congerss, 2008, p6.
• مرتضى علويان و محمد سلمان تبار سوته، ملاحظات امنيتى ايران در اقبال اقليم كردستان عراق، مجله سياست و ڕوابط بين الملل، سال چهارم بهار و تابستان، شمارە (١)، ١٣٩٩، ص١٩١-٢٢٠.
• Deniz Demir, Irak’taki Kürt Varlığı ve İran’ın Bölgesel Güvenlik Politikaları, kafkassam, 13 Şubat 2017. https://shorturl.at/RNrGf (Erişim tarihi : 07.07.2025).
• Ali Semin, Kuzey Irak’taki Başkanlık Krizi, IŞİD ve İran, BİLGESEM Analiz, Ağustos, 2015, s7.
• Haval Mohialdeen, Türkiye – Irak Kürt Bölgesel Yönetimi İlişkileri (2005’ten Günümüze), a.g.e, s48-49.
• د.ئومێد ڕەفیق و ئەوانی دیکە، ئاییندەی کەرکوك لە نێوان هەلێر و بەغدادا، سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئاییندەیی، سلێمانی، ٢٠١٨، ل١١٠.
• دکتر جعفر حق پناه، کرد و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، مؤسسۀ فرهنگی مطالعات وتحقيقات بين المللى ابرار معاصر، تهران، ١٣٨٧، ص١٨١-١٨٢.
• صادق زیبا کلام و محمد ڕضا عبداللە پور، بررسی نقش همگرایی کردها و شیعیان عراق در موقفیت سیاستگزاریهای امنیتی ایران در قبال عراق، فصنامە سیاست، دورە (٣٩)، شمارە (٤)، ١٣٨٨، ص٦٠.
• رادیو فردا، اظهار مخالفت ایران با برگزاری همه‌پرسی استقلال در اقلیم کردستان، ۲۰/خرداد/۱۳۹. https://shorturl.at/AceLP (تاریخ بازدید: ٧/٧/٢٠٢٥)
• DW، بیانیه مشترك ایران، ترکیه و عراق علیه همه‌پرسی اقلیم کردستان، ٢٠ سپتامبر ٢٠١٧. https://shorturl.at/kaDx4 (تاریخ بازدید: ٧/٧/٢٠٢٥)
• Ahmed Majidyar, Iran’s Soleimani Reportedly in Iraqi Kurdistan to Influence Referendum Talks, Middle East Institue, April 11, 2017. https://shorturl.at/5j897 (Last Visted: 28.10.2025)
• فاتح محمد حسین، استفتاء اقليم كوردستان العراق في ٢٠١٧: الاسباب والنتائج (دراسة مقارنة مع استفتاء جنوب السودان في ٢٠١١)، ڕسالة الماجستر، كلية العلوم السياسة، جامعة السليمانية، سليمانية، ٢٠٢٣، ص١٤٦.
• حسن سبحانی و دیگران ، تحلیل مسائل امنیتی بر شکست همه پرسی اقلیم کردستان عراق در سال ۱۳۹۶، فصنامە پژوهشهای سیاسی جیهان اسلامی، سال دوازدهم، شمارە (١)، بهار ١٤٠١، ص١٠٧-١٣١. دکتر مسعود اسلامی و سشمس آبادی، عوامل ناکامی همەپرسی جدایی اقلیم کردستان عراق، فصلنامە بین المللی ژئوپلیتیک، دورە (١٤)، شمارە (٥١)، ١٣٩٧، ص٦٣-٩٤.
• Haval Azad Mohialdeen, Geçmişten Günümüze İran’ın Kürtleriyle İlişkileri ve Bağımsız Referandumuna Yaklaşımı, Bölgesel Çalışmalar Dergisi, Cilt (2), Sayi (3), December 2019, s177.
• ایوب منتی و ناصر هادیان، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قبال عراق از منظر موازنه تهدید(٢٠٠٣-٢٠١٨)، مجله جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام، دورە (٧)، شمارە (٢)، پاییز و زمستان ١٣٩٨، ص١٥٤-١٥٥.
• العربية فارسى، ڕوحانی و اردوغان: همه‌پرسی استقلال کردستان توطئه‌ است.. با تجزیه عراق مقابله می‌کنیم، ٤ اکتوبر ٢٠١٧. https://shorturl.at/V6FR2 (تاریخ بازدید: ٧/٧/٢٠٢٥)
• ارشاد ڕشیدی ڕستمی، بازخوانی چگونگی سقوط کرکوك و آینده اقلیم کردستان، فراتاب، ٢٦ مهر ١٣٩٦. https://shorturl.at/lyjFt (تاریخ بازدید: ٧/٧/٢٠٢٥)