كوردی
ئێران لهبهردهم دووڕیانه جیاوازهكاندا
د. یوسف گۆران
لە دوای ڕووداوهكانی ٧ ئهكتۆبهری 2023، ئێران له ڕۆژههڵاتی نێوهڕاستدا چهندین گورزی ستراتیجی، سیاسی و ئابوری بەركەوت؛ سنوورداركردنی تواناكانی حزبوڵای لوبنانی، كەوتنی ڕژێمی ئهسهد، شهڕی ١٢ڕۆژه لەگەڵ ئیسڕائیل و هێرشی ئهمریكا بۆ سەر بنكە ناوەكییەكانی، گرنگترین ئەو ڕووداوانە بوون كە كاریگهری بهرچاویان لهسهر پێگه و توانای ئێران له ناوچهكه جێهێشت و دواجار ناوچهكهی بهرهو مۆدێلێكیتر له پارسهنگی هێزی نوێ برد كه تیایدا ئێران زهرهرمهندی سهرهكی بێت.
ئێران له مێژووی خۆیدا چهندین خۆنیشاندانی گهورهو جهماوهری بهخۆوه بینیوه. دوو تایبەتمەندی خۆنیشاندانەكانی ئەمجارە لە پێشتر جیا دەكەنەوە: یهكهم، لهسهر ئاستی نێوخۆ ئهمه یهكهمجاره كه داواكاری ئابوری، خراپی باری دارایی و گوزهرانی خهڵك پاڵنهری سهرهكی خۆنیشاندان بێت نهك داواكاری سیاسی و یاسایی. تایبەتمەندی دووەم، كە ڕەهەندی هەرێمی و نێودەوڵەتی هەیە، كاریگەری گەمارۆ توندە ئەمنی و ئابوورییەكان و پاشەكشێی ستراتیجی ئێرانە لە ناوچەكەدا. هەربۆیە سەرەڕای ئەوەی كە ناڕەزایەتییەكانی ئەمجارە بەربڵاوتر نین لە خۆنیشاندانەكانی تری وەك ئەوەی لە ساڵی 2009 ڕوویدا، بەڵام دەكرێت هەستیارتر و مەترسیدارتر لەوانی پێشوو بن.
هەرچەندە سیستمی سیاسیی ئێرانی دوای شۆڕشی 1979، خاوەنی ئەزموونێكی زۆری سنوورداركردن و سەركوتكردنی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەكانە، بەڵام ناجێگیریی سیستمەكە و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە لایەك و شێوازی تایبەتیی دۆناڵد تڕەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە بەڕێوەبردنی قەیرانە نێودەوڵەتییەكان وای كردووە كە پرسی دەستوەردان لە كاروباری نێوخۆی ئێران و وڵاتانی تر ئەو پیرۆزییەی جارانی نەبێت و ئەمریكا دەستوەردانەكانی خۆی لە كاروباری ئێران وەك كارتێكی فشاری بەردەوام دژ بەو وڵاتە بەكار بهێنێت.
ئێران وڵاتێكی بچووكی وەك سووریا یان تەنانەت عێراق نییە كە بە ئاسانی وڵاتێكی دەرەكی بتوانێت گۆڕانكاری تێدا بكات، بەڵكو ئێرانییەكان لە ڕووی مێژووییەوە ئینتیمایەكی بەهێزیان بۆ ناسنامەی وڵاتەكەیان لە بەرامبەر هێزە دەرەكییەكان هەبووە. سەرباری ئەوەش لای بەشێك لە هاوڵاتیان شەرعییەتی ئایینیی دەسەڵات هێشتا ئامادەیی هەیە. لە لایەكیتریشەوە و تا هەنووكە، زۆرێك لە هێزە ئۆپۆزسیۆنەكان لە نێو خودی سیستمەكەدا دەخولێنەوە و ئۆپۆزسیۆنی سیاسیی دەرەوەش نە هێندە بەهێزن كە بتوانن ناڕەزایەتییەكان ئاڕاستە بكەن، نە خاوەنی سەركردایەتی و سیمبولێكی هاوبەشن.
لە ڕووی هەرێمایەتیشەوە، بەهۆی گەورەیی و زۆریی ژمارەی دانیشتوانی ئێران كە نزیك دەبێتەوە لە 100ملیۆن كەس، هەروەها بوونی چەندین نەتەوەی جیاوای وەك كورد، ئازەری، عەرەب، بەلوچ و توركمان لە وڵاتدا، كە هەر یەكە لەم نەتەوانە لە دەرەوەی سنووری ئێران هاونەتەوەی خۆیان هەیە، تێكچوونی دۆخی ئێران، كاریگەری لەسەر ئاسایشی هەرێمیی وڵاتانی دراوسێ، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست، ئاسیای نێوەڕاست و قەوقاز بەجێ دەهڵێت. هەر ئەمەش وایكردووە كە نەیارەكانی ئێران، لەوانەش ئیسرائیل دوودڵ بن لە گرتنەبەری ڕێگاكانی وەك دەستوەردانی ڕاستەوخۆ یان لێدان بە ئامانجی ڕووخاندنی ڕژێمی كۆماری ئیسلامی. بەڵكو ڕەنگە باشترین بژاردە لای ئەوان ئەنجامدانی گۆڕانكاری بێت لە نێوخۆی وڵاتدا و سپاردنی ئەو گۆڕانكارییە بە خودی ئێرانییەكان و پێكهاتەكانی، بۆ ئەوەی ناوچەكە تووشی شەپۆلێكیتری ناسەقامگیریی سیاسی، ئاسایشی و كۆچ نەبێتەوە.
