د. هەورامان فەریق

بەرایی

چەمك یان تیۆری مەیدان لە بنەڕەتدا داهێنانی كۆمەڵناسی فەڕەنسی پیێر بۆردیۆیە. لە ڕوانگەی ئەوەوە مەیدانەكان ئاماژەن بە كایەكانی بەرهەمهێنان، جووڵە و ئاڵوگۆڕی كاڵاكان، خزمەتگوزارییەكان، زانین یان پێگە و شوێنگەكانی كێبڕكێی گەمەكەرەكان لە ململانێیاندا بۆ كۆكردنەوە، ئاڵوگۆڕ و كۆنتڕۆڵكردنی سەرچاوەكانی دەسەڵات (سەرمایەكان). لە مەیدانەكاندا، گەمەكەرەكان لەسەر دابەشكردنی نایەكسانی سەرمایە بەهادارەكان و لەسەر پێناسەكردنی بەهادارترین سەرمایەكان، ستراتیجەكان ڕەنگڕێژی دەكەن و پێكەوە كێبڕكێ دەكەن. وەك مەیدانێكی موگناتیسی، دەكرێت كاریگەرییەكانی مەیدانە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر ڕەفتار زۆر بەرفراوان بێت و هەمیشە بۆ گەمەكەرەكان ئاشكرا نەبێت ^([1]).

سەرنجی ئێمە لەسەر چەمكی مەیدان و دیپلۆماسییە لە سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا. كێشمەكێشی مەیدانەكان^([2]) لە سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا لە كێشمەكێشی دەسەڵاتەكانی “مەیدان وەك كردار و دەسەڵاتی سەربازی” و “مەیدان وەك دیپلۆماسی” دا خۆی بینیوەتەوە. لە سیاسەتی ئێراندا هەندێكجار زۆرجار بەهێزتر و دەستكراوەتر بووە لە دیپلۆماسی و هیچ حسێبێكی بۆ نەكردووە. هەندێكجاریش كە دەسەڵات یەكدەست بووە وەك سەردەمی ئیبراهیم ڕەئیسی ئەم دوو كایەیە هاوشانی یەكتر هەنگاویان ناوە. یان وەك ئەوەی ئێستا لە سەردەمی كابینەی پزیشكیاندا دەیبینین. بەڵام ئەو كاتەی كە جەوادی زەریف وەك نوێنەری “سیاسەتی دیپلۆماسی” دەیەوێت خۆی بنوێنێت و دەیەوێت حسێبی بۆ بكرێت، ئەوكاتەیە كە ناكۆكی نێوان مەیدانەكان زەق دەبێتەوە و بە ئاشكرابوونی ناكۆكییەكە بناغەی ڕژێم دەكەوێتە مەترسییەوە.

چییەتیی مەیدان و دیپلۆماسی

بەكورتی سەرەقەڵەمێك سەبارەت بە چەمكی سیاسەتی مەیدان و دیپلۆماسی دەخەینەڕوو و دواتر دەپەرژێینە سەر ئەم سیاسەتە لە چوارچێوەی ستراتیج، گوتار و كرداری كۆماری ئیسلامیی ئێراندا. بەگشتی تایبەتمەندییەكانی مەیدان بریتین لەمانەی خوارەوە:

چییەتی كردە: بریتییە لە كردارەكیبوون، ڕەق ئامێزانە، لەسەر بنەمای ناچاری و دەرخستنی هێز؛

گەمەكەرە سەرەكییەكان: بریتین لە دامەزراوە سەربازی، ئاسایشییەكان و تۆڕەكانی بەرگری؛

مەودا: ئەنجامیگیریی تاڕادەیەك كورتمەودا و پەرچەكرداری خێرا؛

هێماكان: كردەی سەربازی، ئامادەبوونی جەستەیی، بەرگریی ڕەق؛

ئامانجەكان: دابینكردنی ئاسایشی خێرا، دروستكردنی بەرگری، گۆڕانی هاوسەنگی هێز لە ناوچە.

سەبارەت بە چەمكی دیپلۆماسی كە ئاماژەیە بە كایەی گفتوگۆ، دانوستان و بەڕێوەبردنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە ڕێگەی ئامرازە نەرم و یاساییەكان، بەم تایبەتمەندییانە لە مەیدان جیا دەكرێتەوە:

چییەتی كردە: گفتوگۆناوەند، نەرم، پشتبەستوو بە باوەڕپێهێنان و سازش؛

گەمەكەرە سەرەكییەكان: وەزارەتی كاروباری دەرەوە، دیپلۆماتەكان و نوێنەرە سیاسییەكان؛

مەودا: پرۆسەی درێژخایەن، هەنگاو به هەنگاو و پێویستیی بە پشوودرێژی؛

هێماكان: دانوستان، ڕێككەوتنە نێودەوڵەتییەكان، بڕیارەكان؛

ئامانجەكان: ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان، كەمكردنەوەی گرژییەكان، بەدەستهێنانی ڕەوایەتیی نێودەوڵەتی، هەڵگرتنی گەمارۆكان؛

مەیدان لە سیاسەتی كۆماری ئیسلامیی ئێراندا

وادیارە لە سیستمە سیاسییە یەكگرتوو، سەقامگیر و دیموكراسییەكاندا پەیوەندی نێوان ئەم دوو كایەیە بریتییە لە پەیوەندییەكی “تەواوكاری و پاڵپشتی”. لەم پەیوەندییە تەندروستەدا، دەستكەوتەكانی هەر كایەیەك دەبێتە سەرمایە بۆ كایەكەیتر، نەك ڕكابەری یەكتر^([3]). سەركەوتن لە مەیدان، ڕۆڵی هێزێك دەبینێت لە كایەی دیپلۆماسیدا و سەركەوتن لە دیپلۆماسی، پانتاییەك بۆ بەهێزبوونی مەیدان دروست دەكات. بەڵام ئەم پەیوەندییە لە سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا ئاڵۆز و پڕ كێشمەكێش بووە. بەتایبەت ئەوكاتانەی كە چاكسازیخوازان و ڕەوتە نەرمەكانی وەك باڵەكانی ڕەفسەنجانی و خاتەمی و بەمدواییە جەواد زەریف جڵەوی سیاسەتی دەرەوەیان بەدەستەوە گرتووە. بەتایبەتیتریش لەو كاتانەدا كە بەهۆی پرۆگرامی ناوەكیی ئێرانەوە، وڵاتانی ڕۆژئاوا بەسەركردایەتی ئەمریكا فشارێكی زۆریان لەسەر ئێران دروست دەكرد.

لە گوتاری فەرمیی كۆماری ئیسلامیدا هەرچەندە پەیوەندی نێوان مەیدان و دیپلۆماسی یەكترتەواوكردن و پاڵپشتییە، بەڵام بە كردەیی مەیدان پانتاییەكی بەرفراوانتر لە كایەی سەربازی دەگرێتەوە. مەیدان بە هەموو “بوارە كردەیی و جێبەجێكارییەكانی هێز و دەسەڵات” پێناسە دەكرێت كە تیایدا ئەگەری كردەی ڕەق و دەرخستنی كاریگەریی بەرجەستە و خێرا لە ئارادایە. لەبەرئەوەی زۆربەی دەسەڵاتەكان لە دەستی ڕێبەری كۆماری ئیسلامیدایە گرنگە تێبگەین كە مەبەست لە سیاسەتی مەیدان لە گوتاری ڕێبەر، لەپێشتردانانی ڕەهای كردارە ڕەقەكان، سەربازی و ئاسایشییەكانە. لەم ڕوانگەیەوە، دیپلۆماسی نەك وەك هاوبەشی یەكسان، بەڵكو وەك ئامرازی شوێنكەوتە و جێبەجێكاری دەستكەوتەكانی “مەیدان” پێناسە دەكرێت.

ئەگەر كەمێك بگەڕێینەوە بۆ دواوە، لە سەروبەندی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماریی ئێراندا لە ساڵی 1392، یەكێك لە ڕۆژنامەنووسەكان بە پشتبەستن بەو بەڵگەیەی كە سیاسەتی دەرەوە لە لایەن ڕێبەرەوە دیاری دەكرێت، ئەو دروشمەی حەسەن ڕۆحانی خستەژێر پرسیارەوە كە بانگەشەی ئەوەی دەكرد ئەگەر وەك سەرۆك كۆمار هەڵبژێردرێت، گۆڕانكاری بەسەر ڕێڕەوی سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا دەهێنێت. بەڵام ڕۆحانی بە ئاماژەكردن بە كۆمەڵێك فەكتی سیاسی، ئەو بۆچوونەی ڕەت كردەوە. ئەو گوتی سیاسەتی جیاوازی دەرەوەی كابینەكانی هاشمی ڕەفسەنجانی، خاتەمی و ئەحمەدی نەژاد، دەرخەری ئەوەن كە هەموو كات هەموو شتێك لە دەستی ڕێبەردا نەبووە. لە هەموو كابینەكانیشدا “ڕێبەری هەر ئەم ڕێبەرییە بوو.” ئەگەر هەمووكات وەها بووە، ئەی چۆن سیاسەتی ئاشتیخوازانەی سەردەمی خاتەمی و توندتیژانەی سەردەمی ئەحمەدی نەژاد دەتوانین پاساو بهێنینەوە؟ لە سەردەمی هاشمی ڕەفسەنجانیدا سیاسەتی دەرەوە بریتی بوو لە “پەیوەندی لەتەك ڕۆژئاوا جگە لە ئەمریكا”. هەر ئەو سیاسەتەی كە بەردەوام جەختی لەسەر كورتكردنەوەی زمانی گفتوگۆ دەكردەوە لەتەك ئەمریكادا و ڕێبەر زۆر پشتیوانی لێكرد، بەڵام لە پرسی ئازادكردنی بارمتەكاندا چەند ساڵێك كاببینەكەی ڕەفسەنجانی بەخۆیەوە سەرقاڵ كرد^([4]). لەوكاتەوە تا هەنووكە یەكێك لە پرسە گەرمەكان و جێی مشتومڕەكان لە نێو سیستمی سیاسیی ئێراندا، بابەتی سیاسەتی دەرەوەی و دەسەڵاتەكانی وەزارەتی دەرەوە بووە لە چوارچێوەی دوو چەمكی گرنگی “مەیدان” و “دیپلۆماسی“دا. هەڵبەت ئەم مشتومڕە هەر لە ژێر لێوەوە قسەی لەسەر دەركرا تا ئەو كاتەی فایلە دەنگییەكەی گفتوگۆی نێوان موحەمەد جەواد زەریف و سەعید لەیلاز بڵاو بوویەوە و دەنگدانەوەی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا و بناژووخوازەكانی تا ئاستێك توڕە كرد كە زەریفیان بە ناپاك لەقەڵەمدا^([5]). لەوكاتەوە دەركەوت كە چ ناكۆكییەك لە نێوان دیپلۆماسییەت و مەیدان لە سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا هەبووە. یان بەواتایەك چ ناكۆكییەك لەسەر ئاستی تیۆری و كردەیی لە ئارادا بووە. دەركەوت كە كەلێنی نێوان مەیدان و دیپلۆماسی و واقعییەتی “لەپێشتربوونی مەیدان” كرۆكی سەرەكی بەریەككەوتنە لە سیاسەتی دەرەوەدا.

مەرجی هەبوونی سیاسەتێكی دەرەوەی سەركەوتوو بریتییە لە یەكترتەواوكردن و پاڵپشتی هەردوو كایە بۆ یەكتر، بەڵام كێشەی سیاسەتی دەرەوەی ئێران ئەوەیە كە ململانێی نێوان ئەم دوو كایەیە لە دوو سەرچاوەی جیاوازەوەیە. لە بنەڕەتدا و بە گەڕانەوە بۆ دەستووری ئێران و دەسەڵاتەكانی ڕێبەر و دەسەڵاتەكانیتر، مەیدان زیاتر لە دیپلۆماسی لەپێشتر (اولویت) زانراوە. ئەوكاتانەش كە دیپلۆماسی كەمێك دەستكراوەتر دەبێت، هەر ئەو كاتەیە كە مەیدان دەیەوێت ئەو دیپلۆماسییە بۆ بەرژەوەندییەكانی خۆی و بەرەوپێشبردنی سیاسەتەكانی خۆی بەكار بهێنێت. ڕێبەری ئێران نایشارێتەوە كە بڕیاردان شوێنكەوتەی وەزارەتی دەرەوە نییە؛ وەزارەت تەنیا جێبەجێكارە و سیاسەتەكان جێبەجێ دەكات. واتە ئەنجومەی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی بڕیار دەدات^([6]). توندئاژووەكانیش هەمان بۆچوونیان هەیە بۆ نمونە موحەمەدجەوادی لاریجانی كە جێگری پێشووی وەزارەتی دەرەوەی ئێران بووە دەڵێت: سیاسەتی دەرەوە ڕەنگدانەوەی چییەتی دەسەڵاتە. ڕۆڵی ئاسانكارانەی هەیە و وەك سەبەتەیەكە كە یارمەتی دەدات دەستكەوتەكانیتر كە هێزی سیستم پێك دەهێنن بە ئاڕاستەی بەرژەوەندییەكانی خۆمان بەكار بهێنین. دیپلۆماسی گفتوگۆیە ئەگینا خۆی لە خۆیدا گرنگی نییە^([7]).

ڕەگوڕیشەی ناكۆكییەكانی مەیدان و دیپلۆماسی

بە گەڕانەوە بۆ فایل دەنگییەكەی زەریف دەتوانین گرنگترین ڕەگەكانی ناكۆكی نێوان ئەم دوو كایەیە لەم چەند خاڵەدا كورت بكەینەوە:

• لە كرداردا، مەیدان، نەك هاوبەش، بەڵكو زۆرجار وەك مەرجەع و لەپێشتر مامەڵەی لەتەك كراوە. بۆ نموونە زەریف ئاماژە بە دەسەڵاتە بەرفراوانەكانی قاسم سولەیمانی دەكات لە بەكارهێنانی فڕۆكەوانیی كۆماری ئیسلامی (هوما)دا بۆ گواستنەوەی چەك بۆ سوریا. لەم حاڵەتەدا لۆجیكی مەیدان (پێویستیی كردارەكی) دەتوانێت بە بێ هاوئاهەنگی لەتەك دیپلۆماسی (ڕەچاوكردنی نێودەوڵەتی) هەنگاو بنێت.
• لەپێشتربوونی كردارەكی لەچاو ستراتیج: لەو شوێنەدا كە زەریف ئاماژە بە ئەوە دەكات كە هەندێكجار پێویستییە كورتمەوداكان و كردارەكییەكانی مەیدان، بەسەر ئامانجە درێژخایەن ستراتیجییەكانی دیپلۆماسیدا زاڵ دەبێت. نموونەش بۆ ئەوە، هێرش بوو بۆ سەر پێگەی عەینولئەسەد كە تەنانەت وەزارەتی دەرەوە پێشوەختە ئاگاداری نەبووە.
• خێرایی و ڕەهابوون: ئەنجامی هەنگاوە كردارەكی و مەیدانییەكان خێراتر و بەرجەستەترن. لە ژینگەیەكی پڕ لە هەڕەشەدا، ئەم خێرانییە زۆرجار لە چاو ئاڵۆزی و نەبوونی ڕەهایی پرۆسە دیپلۆماسییەكاندا گرنگتر دەنوێنێت.
• ڕەوایەتی نێوخۆیی: كردەی قارەمانانە لە مەیداندا، ڕەوایەتییەكی باشتر لە ڕای گشتیدا دروست دەكات. لە لای خەڵك پاڵەوانبوون پەسەندترە.
• بونیادی دامەزراوەیی: قورسایی دامەزراوە سەربازی-ئاسایشییەكان لە بونیادی دەسەڵاتی ئێراندا كاریگەری لەسەر زاڵبوونی لۆجیكی مەیدان هەیە.

[1] David L. Swartz, Bourdieu’s Concept of Field, https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199756384/obo-9780199756384-0164.xml

[2] – اسماعیل شیرعلی، جامعه سازی یا جامعه شناسی؟ نظریه میدان بوردیو :: جامعه سازی یا جامعه شناسی؟

[3] – امیرهوشنگ کریمی، بررسی یک تئوری علمی “نظریه میدان” و نسبت آن با دیپلماسی، «نظریه میدان» و نسبت آن با دیپلماسی ڕێككەوتی دواسەردان 2/1/2026.

[4] – شهیر شهیدثالث، سیاست خارجی در ایران چگونه شکل می‌گیرد؟، https://www.bbc.com/persian/iran/2015/03/150305_l10_sss_iran_making_foreign_policy

[5] فرامتن فایل مصاحبه ظریف/ خیانت امنیتی و بازی جدید غربگرایان برای انتخابات، فرامتن فایل مصاحبه ظریف/ خیانت امنیتی و بازی جدید غربگرایان برای انتخابات – تسنیم، ڕێككەوتی دوا سەردان 2/1/2026.

[6] – از سیاست‌گذاری تا دیپلماسی، https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=47793، ڕێككەوتی دوا سەردان 2/1/2026

[7] – گفتگو با معاون اسبق وزارت خارجه، سیاست خارجی منعکس‌کننده ماهیت حاکمیت است، https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=47792 ، ڕێككەوتی دواسەردان 2/1/2026