كازم ئەحمەد سەدرەدین/ ماستەر لە جوگرافیای مرۆیی

بەرایی

    ڕێگای گەشەپێدان پڕۆژەیەكی عێراقییە و مۆدێلێكی نوێیە لە پەرەپێدانی ڕێگاوبانی وشكانی و ئاوی، بە ئامانجی پێكەوەبەستنی بەندەری فاو بە توركیاوە، وەک پردی پەیوەندی لە نێوان هەردوو كیشوەری ئاسیا و ئەورووپا، لە ڕێگەی تۆڕێكی ڕێگاوبانی هێڵی ئاسن و ڕێگای خێرای ئۆتۆمبێل. لەم توێژینەوەیەدا هەوڵ دراوە پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان و كاریگەرییەكانی لە سەر هەرێمی كوردستان و ئاڵنگارییەكانی پڕۆژەكە لە هەمبەر ئاسۆی ئایندەی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراقی فیدراڵ بخرێتە ڕوو. هەروەک گریمانەی ئەوەش دەكات، لێكەوتەكانی پڕۆژەكە كاریگەری لە سەر ئایندەی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و عێراقی فیدراڵ دەبێت و لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە جێكەوتی نەرێنی بەسەر هەرێمی كوردستانەوە بەجێ دەهێڵێت. هەر چی ئامانجەكانی توێژینەوەكەشە خۆی لە ناساندنی پڕۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان و خستنەڕووی ئاكامە جیۆپۆلەتیكییەكانی پڕۆژەكە و كاریگەریی لە سەر ناوچەكە و ڕۆڵی پڕۆژەكە لە سەر ئاسۆی ئایندەی پەیوەندییەكانی نێوان عێراقی فیدراڵ و هەرێمی كوردستان دیاری دەكات.

1. پڕۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان

    پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان بە ڕێگای ئاوریشمی عێراق ناسراوە، بە هۆی گرنگییە ستراتیژیەكەی وەک ئەوەی کە ڕێگایەکی ژیانییە بۆ عێراق، وڵاتەكە دەبێتە پردی بەیەكەوەبەستنی وڵاتانی کەنداو و كیشوەرەكانی ئاسیا و ئەورووپا1. پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان بریتییە لە دوو بەش، بەشی یەكەم: پەرەپێدانی بەندەری فاو (خشتەی 1)، بەشی دووەم: دروستكردنی ڕێگاوبانی خێرا بە درێژایی (1190كم) و هێڵی ئاسن (1175كم)، کە دەبێتە هۆی کورتکردنەوەی مەودای گواستنەوەی نێوان ئاسیا و ئەورووپا لە ڕێگەی خاکی تورکیاوە (خشتەی 2). خاڵی دەستپێكی پڕۆژەكە لە بەندەری فاو لە عێراقەوە دەست پێ دەكات و پاشان بە شارەكانی عێراقدا تێپەڕ دەبێت و لە دەروازەی فیشخاپوورەوە دەچێتە توركیا، پاشان لە توركیاوە بۆ ئەورووپا و بەندەری ڕۆتردام لە هۆڵەندا دەبێتە كۆتا خاڵی پڕۆژەكە2. پڕۆژەکەش بە سێ قۆناغ جێبەجێ دەکرێت: قۆناغی یەکەم: ساڵی (2023-2028)، لەم قۆناغەدا بەندەری فاو ئامادەیە و دەتوانێت کەشتی وەربگرێت. قۆناغی دووەم: ساڵی (2028-2038)، ئەم قۆناغە بە تەواوبوونی ڕێگای وشكانی و سەرجەم پێویستییەكانی هێڵی ئاسن (شەمەندەفەر) و ڕێگای خێرای ئۆتۆمبێل کۆتایی دێت. قۆناغی سێیەم: کۆتا قۆناغی پڕۆژەكەیە، ساڵی (2038-2050) دەخایەنێت، کە بە وادەی تەواوبوونی سەرجەم کارەکانی پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان دادەنرێت3. تێچووی پڕۆژەکە بە (17) ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت و مەزەندە دەکرێت تورکیا و ئیمارات و قەتەر پاڵپشتیی دارایی بەشێک لە پڕۆژەکە بکەن4، هەروەها دیارترین ئاستەنگەكانی بەردەم پڕۆژەكە؛ کێشەی پارەداركردن و جێبەجێکردن و گەندەڵی و لاوازیی حوکمڕانی و كێشە ناوخۆییەكان و لێكەوتە جیۆپۆلەتیكییەكان، لەگەڵ لەمپەرەکانی تر5 (نەخشەی (1) و خشتەی (3)).

نەخشەی (1)

 پڕۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان6

 

خشتەی (1)

 تایبەتمەندییەكانی بەندەری فاو لە پڕۆژەی ڕێڕەوی ڕێگای گەشەپێداندا7

بەندەری فاو	تایبەتمەندی
شوێنی جوگرافیی بەندەرەكە	باشووری عێراق لە شاری بەسڕە
شوێنی ئەسترۆنۆمییەكەی	لە نێوان بازنەكانی پانیی (29:91:48)ی باكوور و هێڵەكانی درێژیی (48.44:11)ی ڕۆژئاوا
پێگەی بەندەرەكە	یەكەمین بەندەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەیەمینی جیهانە
ڕووبەری بەندەرەكە	(54) كیلۆمەتر چوارگۆشە
درێژیی بەندەرەكە	(6700) مەتر
پانیی بەندەرەكە	(2190) مەتر
قووڵیی بەندەرەكە	(19) مەتر
شوێنی هەڵگرتنی كۆنتێنەرەكان لە بەندەرەكە	(39) هەزار مەتر چوارگۆشەیە
توانای بەندەرەكە	وەرگرتنی (99) ملیۆن تەن كاڵا و شتومەكە لە ساڵێكدا
تێچووی پەرەپێدانی بەندەرەكە	(7) ملیار دۆلارە

 

خشتەی (2)

 ڕێگاكانی هاتوچۆ لە پڕۆژەی ڕێڕەوی ڕێگای گەشەپێداندا8

ڕێگای ئاسن (شەمەندەفەر)		ڕێگای ئۆتۆمبێلی خێرا
درێژیی هێڵی ئاسن	(1175كم)	درێژیی ڕێگای ئۆتۆمبێل	(1190كم)
ژمارەی شەمەندەفەر	(80-90) شەمەندەفەر	پانیی ڕێگاكە	(3.65م)
وێستگەی شەمەندەفەر	(15) دانە	وێستگەكانی خزمەتگوزاری	(15) دانە
ناوچە جۆراوجۆرەكان	(4) دانە	شوێنی ئامادەكاری بۆ پشوودان	(24) دانە
وێستگەی ڕێبواران	(15) دانە	ناوەندە ئاسانکارییە كردارییەكان	(6) دانە
ناوەندی چاكسازیی هێڵەكان	(20) دانە	شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلی جۆراوجۆر	(11) دانە
ناوەندەكانی كردارەكانی كۆنترۆڵكردن	(2) دانە	خاڵی ئاڵوگۆڕ لەگەڵ گواستنەوەی گشتی	(26) دانە
ناوەندەكانی ڕاهێنان	(3) دانە	خاڵی پشکنین	(6) دانە
خێرایی شەمەندەفەر خێرایی شەمەندەفەر	(140)كم/لە كاتژمێرێكدا (300)كم/لە كاتژمێرێكدا	شوێنی خزمەتگوزاریی ئامادەكاری بۆ بارهەڵگرەکان	(22) دانە
وێستگەكانی كارەبا	(20) دانە	ناوچەكانی خزمەتگوزاری	(26) دانە
تێچووی هێڵی ئاسن	(10.5) ملیۆن دۆلار	تێچووی ڕێگای ئۆتۆمبێل	(6.5) ملیۆن دۆلار

 

خشتەی (3)

 چەند زانیارییەكی گشتی لە سەر ڕێڕەوی پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان9

بابەت	دەیتا و زانیارییەكانی پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان
ناوی پڕۆژە	پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان (مشروع طریق التنمیة -The Development Road Project)
ماوەی جێبەجێكردن	(2023 بۆ 2050)
پلانی جێبەجێكردن قۆناغەكانی پڕۆژەكە:	سێ قۆناغ:  قۆناغی یەكەم: (2023-2028) قۆناغی دووەم: (2028-2038)   قۆناغی سێیەم: (2038-2050)
تێچووی پڕۆژەكە:	(17) ملیار دۆلار
قازانجی پڕۆژەكە:	(4.850) ملیار دۆلار قازانجی ساڵانە
جوگرافیای پڕۆژەكە:	عێراق: لە بەندەری فاوەوە بۆ فیشخاپوور بە زیاتر لە (10) پارێزگادا دەڕوات. توركیا: لە فیشخاپوورەوە بۆ بەندەری مێرسین لە سەر دەریای ناوەڕاست.
جۆری ڕێگای گواستنەوە	ڕێگای ئاوی: پەرەپێدانی بەندەری فاو ، ڕێگای وشكانی: هێڵی شەمەندەفەر بە درێژایی (1175كم)، ڕێگەی خێرا (ئۆتۆبان): (1190كم)
وڵاتانی هاریكاریی پڕۆژەكە	(عێراق، توركیا، قەتەر، ئیمارات)

 

1-1.  گرنگیی پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان وەک ڕێڕەوێكی نوێی بازرگانی

1. گرنگیی پڕۆژەکە بریتییە لە بەستنەوەی بەندەری فاو لە باشووری عێراق بە سنووری تورکیا و ئەورووپا و وڵاتانی قەوقاز.
2. پەیوەندیی بازرگانیی جیهانی، گرنگیی پڕۆژەكە لەوەدایە کەمکردنەوەی ماوەی گواستنەوەی نێوان ئاسیا و ئەورووپایە بۆ (15) ڕۆژ.
3. بایەخدان بە پڕۆژە ژێرخانییەكان لە بواری ڕێگاوبانی مۆدێرن و هێڵی شەمەندەفەر و ڕێگای خێرا و وێستگەی لۆجستی و پیشەسازی و كشتوكاڵی و گەشتیاری و شاری زیرەک و بەرزكردنەوەی جمجۆڵی ئابووری لە ناوخۆی وڵات و پێكەوەبەستنی پارێزگاكانی وڵات10.
4. پێشبینی دەکرێت توانای گواستنەوەکە تا ساڵی 2028؛ ساڵانە سێ ملیۆن و 500 هەزار کۆنتێنەر و 22 ملیۆن تۆن کاڵا بگوازرێتەوە.
5. گرنگییە ئابوورییەکانی زیادکردنی داهاتی ساڵانەی نزیکەی (4) ملیار دۆلار و ڕەخساندنی (100) هەزار هەلی کار.
6. کێبڕکێیە لەگەڵ ڕێڕەوە ئابوورییەكانی وەک ڕێڕەوی هیندستان-ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست-ئەورووپا و پڕۆژەی یەک پشتێن و یەک ڕێگای چین و بەندەرەکانی کەنداوی عەرەب و ناوچەكە دەکات.
7. بەندەری فاو گرنگییەكی سەرەکیی پڕۆژەکەیە بە ئامانجی بوون بە گەورەترین بەندەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

‏8. گەشەپێدانی عێراق لەم پڕۆژەیەدا بریتین لە کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت و بەهێزکردنی کەرتی گواستنەوە و پەرەپێدانی ناوچە پیشەسازییەکان.

9. سوودە هەرێمییەکان، پڕۆژەکە دەتوانێت عێراق بکاتە ناوەندێکی ترانزێتی هەرێمی و قەبارەی بازرگانیی ناوخۆیی بەرز بکاتەوە.
10. کێبڕکێ لەگەڵ کەناڵی سوێس، بەوەی كە ڕەنگە پڕۆژەکە لە داهاتوودا بتوانێت جێگەی کەناڵی سوێس بگرێتەوە11.

2. پڕۆژەی ڕێڕەوی ڕێگای گەشەپێدان لە دیدی عێراقی فیدراڵەوە

    لە ڕوانگەی عێراقەوە ئامانجە ستراتیژییەكانی پشت پڕۆژەكە سێ بواری سەرەكی لەخۆ دەگرێت، كە هاندەر بوون لە جێبەجێكردنی پڕۆژەكە لە لایەن حكومەتی عێراقەوە، ئەوانیش بوارەكانی ئابووری و سیاسی و جیۆپۆلەتیکی و هەرێمی:

1. لە ڕوانگەی هەرێمییەوە: حکومەتی عێراق هەوڵ دەدات بە سوودوەرگرتن لە کەمبوونەوەی پەرەسەندنەكان لە ژینگەی سیاسیی ناوچەکەدا، بە تایبەتی دوای ڕێککەوتنی سعودیە و ئێران، سوود لە شوێنی جوگرافییەكەی وەربگرێت و پێگەی سیاسیی خۆی بەرز بكاتەوە لە سەر ئاستی ناوچەیی و هەرێمی. هەروەک عێراق دەتوانێت ڕۆڵی خاڵی بەیەكگەیشتن بینێت لە نێوان لایەنە نەیارەكان و جەمسەرە جیاوازە هەرێمییەكان. لە کاتێکدا کۆنفڕانسی بەغدا بۆنەیەكی تایبەت بوو بە ئاڕاستەی کۆکردنەوەی چەندین لایەنی ناكۆكی ناوچەیی و هەرێمی، بە تایبەتی ئێران و وڵاتانی کەنداو.
2. لە ڕوانگەی ئابوورییەوە: ئامانجی پڕۆژەکە هەمەچەشنکردنی ئابووریی ناوخۆیی و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت و ڕەخساندنی هەلی کاری نوێ بە تایبەت لە نێو گەنجاندا. حکومەتی عێراق داهاتی پڕۆژەکە بە نزیکەی (4) ملیار دۆلاری ساڵانە دەخەمڵێنێت، ئەمەش دەبێتە هۆی دەستكەوتنی داهاتی تری جگەلە نەوت. وە فاكتەرێكە بۆ كەمكردنەوەی پشتبەستن بە داهاتی نەوت، کە لە ئێستادا نەوت نزیکەی (90%)ی بودجەی حکومەتی عێراق پێک دەهێنێت. پڕۆژەكە دیدگایەكی نوێ دەهێنێتە كایەوە لە پێناو هێنانەكایەی گەشەپێدانی ئابووریی هەمەلایەنە كە تا ڕادەیەک دادپەروەریی تێدا بەدی دەكرێت لە نێوان پارێزگاکان و ناوچەکاندا. هەروەها دەرفەت دەڕەخسێنێت لە بەردەم هەلی کار و پڕۆژەی لاوەکی و زیادكردنی خزمەتگوزاری و هاندانی کۆچکردن بۆ دەرەوەی ناوەندە شارییەكان و دروستکردنی ناوەندی نوێی نیشتەجێبوون، ڕووكردنە کەرتی تایبەت و کەمکردنەوەی خواست لە سەر کەرتی گشتی16.
3. لە ڕوانگەی سیاسییەوە، حکومەتی عێراق هەوڵ دەدات پڕۆژەکە بکاتە خاڵێکی گرنگ کە ڕەنگدانەوەی بەدیهێنانی خواستی عێراق بێت لە پەرەپێدانی بەرنامەكانی و هەوڵدان بۆ چارەسەرکردنی ئەو ئاستەنگە سیاسی و ئابوورییانەی کە وڵات پێیدا تێپەڕ دەبێت. جگە لەوەش، پڕۆژەکە ڕێگە بە حکومەت دەدات بۆ گۆڕینی ڕای گشتیی ناوخۆیی و هەرێمی بە ئاڕاستەی بەدیهێنانی سەقامگیریی سیاسی و چارەسەركردنی كێشەكان و وەلانانی ناكۆكی و كاركردن بۆ دووبارە داڕشتنەوەی بەرژوەندییە هاوبەشەكان و یەكخستنی دەسەڵاتی ناوەندی17.

نەخشەی (2)

پێگەی عێراق لە پڕۆژەی ڕێڕەوی ڕێگای گەشەپێداندا لە سەر ئاستی هەرێمی18

 

2-1.  پڕۆژەی ڕێڕەوی ڕێگەی گەشەپێدان لە دیدی هەرێمی كوردستانەوە

    هەر چەندە لە سەر ئاستی ناوخۆیش محەمەد شیاع سوودانی ئامادەسازیی كردووە و نەرمیی نواندووە بەرامبەر بە ڕكابەرە ناوخۆییەکانی، پێداچوونەوەی بە پەیوەندییەکانیدا کردووە و ئاستی نیگەرانییە ناوخۆییەکانی کەم کردووەتەوە لە سەر بنەمای كاری هاوبەش، باشترین نموونەش پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێمی كوردستانە، ئەمەش بۆ زەمینەسازی و سەقامگیریی بەدیهێنانی ئامانجێکی گەورەترە کە سوودانی بە بەشێک لە کارنامەی حکومەتەکەی دەزانێت، ئەویش پڕۆژەی ستراتیژیی ڕێگای گەشەپێدانە19. لەگەڵ ئەوەشدا حكومەتی فیدراڵ لە پرسی پڕۆژەیەكی ستراتیژیی وەک ڕێگای گەشەپێداندا ناوچەكانی هەرێمی كوردستانی لە پەراوێزدا هێشتووەتەوە، چونکە پلانى پڕۆژەکە بەو جۆرە داڕێژراوە کە هەرێم بێبەش دەكات لە ڕێگوزەرە وشکانییەکەى پڕۆژەكە20. حکومەتی هەرێمی کوردستان بە چاوی گومانەوە لە پڕۆژەكە دەڕوانێت و  پێی وایە له پلانەكەدا پاڵنەری سیاسی و ئابووری هەیه و ئامانجی پڕۆژەكە لەقاڵبدان و لاوازکردنی هەرێمی کوردستانه. سەرۆکوەزیرانی هەرێم مەسروور بارزانی بەڵێنی داوە حکومەتەکەی ڕێگە بەو کارە نەدات و لەوانەیە لایەنە کوردییەکان هەڕەشەی ئەمنی لە سەر پڕۆژەکە و تەنانەت ڕێگری لە بونیادنانی ئەو بەشەی پڕۆژەكە بکەن كە بە ناوچەکانی نزیک حکومەتی هەرێمی کوردستاندا تێپەڕ دەبێت، بەمەش ڕێگای گەشەپێدان دەبێتە سەرچاوەیەكی تری ناسەقامگیری لەو ناوچانەی کە پێشتر کێشەیان لە سەر بوو21. ئەمە جیا لەوەی پڕۆژەكە هیچ بایەخێک بۆ دەروازەی گومرگیی برایم خەلیل ناهێڵێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی وشككردنی سەرچاوەیەكی ئابووریی هەرێم. هەر بۆیە حكومەتی هەرێم دوو پێشنیازی سەبارەت بە ڕێگای گەشەپێدان پێشكەش بە بەغداد كردووە:

    پێشنیازی یەكەم: ئەوەیە ڕێگاكە لە ناو سنووری هەرێمی كوردستاندا بە (سحێلا، سیمێل، دەشتی نەینەوا، هەولێردا بڕواتە كەركووک و پاشان پارێزگاكانی دیكەی عێراق تا بەندەری بەسڕە)، بەو جۆرە (180كم) دەكەوێتە ناو خاكی هەرێمی كوردستانەوە. ئەم پێشنیازە لە لایەن حكومەتی عێراقەوە ڕەت كراوەتەوە.

    پێشنیازی دووەم: ئەوەیە ڕێگای گەشەپێدان بە ڕۆژهەڵاتی ڕووباری دیجلەدا بڕوات بۆ دەشتی نەینەوا، دواتر بۆ سیمێل و پاشان بۆ دەڤەری دێرەبوور لە گوندی قەرەبوڵڵا و دواتر بۆ دەروازەی فیشخاپوور. ئەم پێشنیازە وەكوو ئانۆ جەوهەر؛ وەزیری گواستنەوە و گەیاندنی هەرێم دەڵێت: لە لایەن وەزارەتی گواستنەوەی عێراقەوە وەرگیراوە بۆ دیراسەكردن. هەر بۆیە حكومەتی هەرێم جگە لە دانوستانە ناوخۆییەكانی لەگەڵ حكومەتی عێراق، لە سەر ئاستی دەرەوەش لەگەڵ وڵاتانی بەشدار لە پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان و وڵاتانی دیكەش لە هەوڵدایە بۆ ئەوەی بەشێک لە ڕێگای گەشەپێدان بە ناو خاكی هەرێمی كوردستاندا تێپەڕێت. هەوڵەكان بەو ئاڕاستەیەن كە پلانی عێراق بۆ ڕۆیشتنی ڕێگاكە بە ڕۆژئاوای ڕووباری دیجلەدا بگۆڕدرێت بە ڕۆژهەڵاتی دیجلە، ئەوكات بەشێكی زیاتری ڕێگاكە دەكەوێتە ناو خاكی هەرێم. لە لایەكی ترەوە پێشەوا هەورامانی؛ وتەبێژی حكومەتی هەرێم دەڵێت: سەرۆكی حكومەتی هەرێم لە كۆبوونەوەی لەگەڵ محەمەد شیاع سوودانی؛ سەرۆكوەزیرانی عێراق و كۆبوونەوەی لەگەڵ ڕەجەب تەیب ئەردۆغان؛ سەرۆككۆماری توركیا لە (22/4/2024)، داوای كردووە هەرێمی كوردستان نەخرێتە دەرەوەی ڕێگەی گەشەپێدان و دەبێت بەشێک بێت لە پڕۆژەكە. ئەمە جگە لەوەی لە 24/5/2024، نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان سەردانی ئیماراتی كرد كە یەكێكە لە وڵاتە بەشدارەكانی پڕۆژەكە. پاڵپشتی لە تێپەڕینی ڕێگاكە بە ناو خاكی هەرێمی كوردستاندا یەكێک بووە لە تەوەرەكانی گفتوگۆی سەرۆكی هەرێم لەگەڵ محەمەد بن زاید ئال نەهیان سەرۆكی ئیمارات22.

   هەروەها ڕێكەوتی 27ی ئابی 2025، جێگری سەرۆکی حکومەت و وەزیری پلاندانان د. محەمەد عەلی تەمیم لە حكومەتی عێراقی فیدراڵ، سەرپەرشتیی کۆبوونەوەیەکی هاوبەشیان كرد لەگەڵ شاندێکی حکومەتی هەرێمی کوردستان. کۆبوونەوەکە تایبەت بوو بە گفتوگۆکردن لە سەر پرسی ڕێگای گەشەپێدان و دەستنیشانکردنی خاڵی پەیوەندی بۆ ڕێڕەوی ڕێگای گەشەپێدان لە ناوچەكانی سنووری عێراق و تورکیا و میکانیزمەکانی هەماهەنگی لەگەڵ حکومەتی هەرێم، بە مەبەستی گەیشتن بە ئامانجەکانی گەشەپێدانی پڕۆژەکە. لە کۆبوونەوەکەدا ئەم بەرپرسانە ئامادە بوون: وەزیری گواستنەوەی عێراق، ڕەزاق ئەلسەعداوی، ڕێکخەری گشتی بۆ کاروباری پارێزگاکان د. ئەحمەد ئەلفەتلاوی، سەرۆکی دەستەی ڕاوێژکاران، د.عەبدولکەریم ئەلفەیسەڵ، ڕاوێژکاری ئابووریی سەرۆکوەزیران، د. محەمەد عەلی ئەلحەکیم، سەرۆکی دەستەی بەندەرە سنوورییەکان، د. عومەر ئەلوەیلی و ژمارەیەک لە کەسانی بەڕێوەبەری گشتی لە وەزارەتەکانی گواستنەوە و بیناسازی و نیشتەجێکردن، حکومەتی هەرێمی کوردستان بە نوێنەرایەتیی وەزیری گواستنەوە و گەیاندن، ئانۆ جەوهەر، بەرپرسی نوێنەرایەتیی هەرێم لە بەغدا، فارس عەبدولکەریم و ژمارەیەک لە بەڕێوەبەرە گشتییەکان لە حکومەتی هەرێم.

جێگری سەرۆکوەزیران جەختی لەوە کردەوە کە پڕۆژەی ڕێگاوبانی گەشەپێدان ناکۆکیی نییە لەگەڵ هیچ پڕۆژەیەکی دیکەی نێودەوڵەتی، بەڵکوو نوێنەرایەتیی یەکگرتنە لەگەڵ تۆڕی ڕێگاوبانی جیهانی، کە بەشدارە لە کەمکردنەوەی کات و تێچووی گواستنەوەی کەلوپەل و سەرنشینەکان. جەختیشی لەوە کردەوە کە پڕۆژەکە پڕۆژەیەکی فیدراڵییە، هەر بۆیە بەڕێوەبردن و ئاسایشەکەی لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵیدا دەبێت. ڕوونیشی کردەوە ئەو داهاتانەی لە پڕۆژەکەدا دەست دەکەوێت، بە پێی ئەوەی لە دەستووری عێراقدا هاتووە دابەش دەکرێت. ئاماژەی بەوەش کرد مەبەست لێی پێکهێنانی ئیدارەیەکی فیدراڵی سەربەخۆیە کە دەسەڵاتی تەواوی هەبێت بۆ بەڕێوەبردنی پڕۆژەکە. لای خۆیەوە وەزیری گواستنەوە و گەیاندن لە حکومەتی هەرێمی کوردستان؛ جەختی لە گرنگیی ستراتیژیی ڕێگای گەشەپێدان کردەوە و بە خەونی چاوەڕوانکراوی عێراق وەسفی کرد. بە هۆی ئەو خزمەتە گەورەیەی پڕۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان لە ئایندەدا پێشکەشی دەکات، لە بەسڕە وە تا کوردستان ، پاڵپشتیی حکومەتی هەرێم بۆ پڕۆژەکە و پەرۆشیی بۆ دابینکردنی باشترین هەلومەرج بۆ جێبەجێکردنی ڕێگاكەی؛ دووپات کردەوە. لە کۆبوونەوەکەدا گفتوگۆیەکی وردی لە سەر ڕێگاکانی پڕۆژەکە لە هەرێمی کوردستان و خاڵەکانی تێپەڕین تا دەگاتە ناوچەی سنووری تورکیا و ئیمکانی ئابووری و گەشەپێدانی هەر وێستگەیەک بە درێژایی ڕێگاکە؛ لەخۆ گرتبوو. هەروەها هەردوو لا دیدگاکانیان سەبارەت بە دیاریکردنی خاڵی پەیوەندی لەگەڵ تورکیای دراوسێ و میکانیزمەکانی بەستنەوەی شارەکان لە ڕێگەی ڕێگاوبان و هێڵی ئاسن بە ڕێگەی سەرەکییەوە تاوتوێ کرد، بە مەبەستی بەدەستهێنانی زۆرترین سوودی ئابووری بۆ پڕۆژەکە. ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ بەرزکردنەوەی گەشەپێدان لەو ناوچانەی کە پێیدا تێدەپەڕێت لە ڕێگەی ڕەخساندنی هەلی کار و دروستکردنی شاری ئابووری و پیشەسازی، چونکە ڕێگاکە لە دەرەوەی ناوەندەکانی شارەکان دەبێت، بەمەش ڕێژەی دەستخستنی زەوی و ململانێ و دەستدرێژیکردن کەم دەبێتەوە23. ئەمە لە كاتێكدایە پێشتر وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندنی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕێکەوتی (28/3/2025)دا بەیاننامەیەكی توندیان دەركرد سەبارەت بە كۆبوونەوەكانی لەوەوپێشی نێوان كاربەدەستانی حكومەتی عێراقی فیدراڵ و حكومەتی هەرێم. لە بەیاننامەكەدا بەرپرسانی هەرێم سەبارەت بە پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان جەخت لە سەر ئەوە دەكەنەوە كە سازش لە سەر مافە دەستوورییەكانمان ناكەین . لە بەیاننامەكەیاندا ئەوەش هاتووە: وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ پێنجشەممە ڕەتی کردەوە کە لەگەڵ حکومەتی عێراقی فیدراڵ ڕێكکەوتنی كردبێت سەبارەت بە پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان. وەزارەتەکە دووپاتی کردەوە دوایین پەیوەندیی فەرمیی لە 23ی ئایاری 2024دا لە شاری هەولێر ئەنجام دراوە، کە تێیدا یاداشتێکی لێکتێگەیشتن لە نێوان هەردوو لادا مۆر كراوە. بەڵام وەزارەتەکەی هەرێم ڕایگەیاندووە کە دوای واژۆکردنی یاداشتەکە، وەزارەتی گواستنەوەی فیدراڵی پاشگەز بووەتەوە. حکومەتی هەرێم جەختی لەوە کردەوە کە پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان دەبێت پڕۆژەیەکی عێراقی بێت کە هەموو عێراقییەکان لەخۆ بگرێت، بە بێ هەڵبژاردن و دوورخستنەوە. هەروەها وەزارەتەکە هەڵوێستی پتەوی خۆی دووپات کردەوە لە سەر ئەو ڕێگایەی حکومەتی هەرێم پێشنیاری کردووە کە بە کورتتر و کەمتر تێچووی دەزانێت و خزمەت بە هەموو چین و توێژەکانی دانیشتووانی عێراق دەکات بە پێی بەیاننامەکە24 .

لە لایەكی ترەوە بەرپرسانی حكومەتی هەرێم و عێراقی فیدراڵ لێدوانی پێچەوانە دەدەن سەبارەت بە ڕێكکەوتنیان لە سەر كارەكانی پڕۆژەكە و تێپەڕبوونی بە ناو هەرێمی كوردستاندا. لە لایەكەوە سەرچاوەكان لە زاری ناسر ئەلئەسەدی ؛ ڕاوێژكاری محەمەد شیاع سوودانی سەرۆكوەزیرانی عێراقی فیدراڵەوە ئاماژە بەوە دەكەن: هەرێم و عێراق لە سەر پلانی کۆتایی بۆ ڕێگای گەشەپێدان ڕێک کەوتوون، کە بەشێک لە ڕێگاكە لە دهۆکەوە بۆ دەروازەی سنووریی فیشخاپوور تێدەپەڕێت.

ئاماژەی بەوەش کرد پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان بە فەرمی چووەتە قۆناغی جێبەجێکردنەوە، هەروەها دیزاینەکە کەوتووەتە ژێر پێداچوونەوەی تەکنیکیی ورد پێش ئەوەی کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان لە پڕۆژەکەدا دەستبەكار بن.25 كەچی بەرپرسانی هەرێم ئەگەری ڕێككەوتن ڕەت دەكەنەوە، خاڵی ناكۆكی نێوانیان ئەوەیە هەرێم پێی وایە تەنها ڕێژەی (1%)ی ڕێگاكە بە ناو هەرێمی كوردستاندا تێپەڕ دەبێت. بە گوێرەی نەخشە پەسەندکراوەکە، (12كم)ی ڕێگاكە بە پیشخاپووردا تێدەپەڕێت و بە خاڵێکی سێ سنووری هاوبەشدا، لە نێوان عێراق و تورکیا و سووریادا ڕێگاكە دەبڕێت و دەچێتە سنووری توركیا. ئەم ڕێگایه و شێوازی تێپەڕبوونی به هەڕێمی کوردستاندا؛ ڕێگایەکی دژواری بۆ دانوستانەکانی نێوان هەولێر و بەغدا دروست كردووە كە سەرچاوەی ناكۆكین بۆ گەیشتن بە ڕێكکەوتن. هەر چەندە لیژنەیەکی هاوبەش لە نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵ پێک هێنراوە بۆ بڕیاردان لە سەر چۆنیەتیی تێپەڕبوونی ڕێگاکە بە سنوورەکانی هەرێمی کوردستاندا پێش ئەوەی بچێتە ناو خاکی تورکیا. هەروەک میسام ئەلسافی وتەبێژی وەزارەتی گواستنەوەی عێراق ئەوەی ڕاگەیاندووە: لیژنەیەكی هاوبەشیان پێک هێناوە بۆ گفتوگۆكردن دەربارەی ئەو بابەتە و لیژنەکە چەند کۆبوونەوەیەکی ئەنجام داوە و بەردەوامیش دەبێت لە کۆبوونەوەکانی بۆ گەیشتن بە لێکتێگەیشتن لە سەر ڕێگای گەشەپێدان . هەر چەندە درێژیی ڕێگای گەشەپێدان (١١٨٧کم)ە و لە بەندەری فاو لە بەسڕە دەست پێ دەکات و دەگاتە سنووری تورکیا، كەچی تەنیا (12 کم) لە ڕێگاکە بە سنووری هەرێمی کوردستاندا تێدەپەڕێت لە گوندی فیشخاپوور کە سەر بە ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆیە لە سنووری پارێزگای دهۆک. لە سەر بنەمای ئەمە و بە پێی نەخشەی ئێستای ڕێگاكە، کەمتر لە (1%)ی ڕێگاکە بە خاکی هەرێمی کوردستاندا تێدەپەڕێت. بە گوێرەی زانیارییەکان، هەرێمی کوردستان ڕەخنەی هەیە سەبارەت بەم ڕێگایە، لە سەر مەودای ڕێگاكە و شوێنی تێپەڕبوونی بە هەرێمی کوردستاندا26. بە پێی بەدواداچوونەكان، هەردوو لا لە سەر میكانیزمێكی هاوبەش دەربارەی پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان نەگەیشتوون بە ڕێكکەوتن و دیاریش نییە كە چ كاتێک دەگەن بە ڕێكکەوتن، هەر بۆیە ئەم بابەتە وەک بەشێک لە كێشە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان حكومەتی هەرێم و فیدراڵ ماوەتەوە.

3. سیناریۆكانی كاریگەرییەكانی پڕۆژەی ڕێڕەوی ڕێگای گەشەپێدان لە سەر هەرێمی كوردستان

سیناریۆی یەكەم: لە ڕووی جوگرافییەوە: نەخشەڕێگەی پڕۆژەكە بە ئامانج كێشرابێت یان بێ ئامانج، هێڵێكی سنووریی جوگرافیی ڕوون دەكێشێت بۆ جیاكردنەوەی سنوورەكانی ناوەڕاست و باشووری عێراق لە ناوچەكانی باكوور (هەرێمی كوردستان)، ئەمەش تۆخكردنەوەی هەمان هێڵی مێژووییە كە چەندین ساڵە كورد و عەرەبی لە ناو عێراقێكی فرەنەتەوە و فرەكولتوور و فرەمەزهەب و فرەئایینی پڕ لە جەنگ و ململانێدا هێشتووەتەوە.

سیناریۆی دووەم: لە ڕووی كارگێڕییەوە: پرۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان دەبێتە هۆی بەهێزبوونی حكومەتی ناوەند و سەپاندنی دەسەڵاتی ناوەندگەرێتی و لاوازبوونی سیستمی فیدراڵی و كۆتوبەندكردنی دەسەڵاتەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕووی كارگێڕییەوە.

سیناریۆی سێیەم: لە ڕووی جیۆپۆلەتیكییەوە: بەداخراویكردنی پێگە سیاسییەكەی هەرێمی كوردستان، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی مەترسیی جددی لە سەر كوردستان، بە تایبەت لە ڕووی پەیوەندییەكانی بە جیهانی دەرەوە. هێشتنەوەی هەرێم لە دۆخێكی وەهادا، فاكتەرێكە بۆ كەمكردنەوەی دەسەڵاتەكانی هەرێم لە سەر ئاستی نێودەوڵەتی.

سیناریۆی چوارەم: لە ڕووی ئابوورییەوە: پڕۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان لێدانە لە ئابووریی هەرێمی كوردستان، بەو پێیەی دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی بەهای دەروازە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستان و كردنەوەی دەروازە و پەیوەندیی ڕاستەوخۆی ئابووری و بازرگانی بە تایبەت لە نێوان توركیا و وڵاتانی تر و بێبەشكردنی هەرێم لە بواری بازرگانیدا. هەروەها ئەو هەلی كارەی پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان دەیڕەخسێنێت، چانسی زۆری بۆ دانیشتووانی ناوچەكانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق هەیە نەک هەرێم. لەگەڵ ئەوەشدا كەرتەكانی پیشەسازی و بازرگانی و گەشتیاری لەو ناوچانەدا دەبووژێتەوە و گەشە دەكات، كەچی هەرێم لە پەراوێزدا دەمێنێتەوە.

پێنجەم: لە ڕووی شارستانییەوە: پڕۆژەكە ناوهەسەنگی دروست دەكات لە گەشەكردنی ژێرخانی شارەكانی هەرێم بە بەراورد بە ناوچەكانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق، بەو پێیەی پڕۆژەكە بە (15) پارێزگای ناوەڕاست و باشووری عێراقدا تێپەڕ دەبێت، چونكە ئەو ناوچانە ڕاستەوخۆ لە سەر نەخشەی ڕێگای گەشەپێدانن، هێڵی ئاسن و ڕێگای خێرای پێدا تێپەڕ دەبێت. ئەمە جگە لە فراوانبوونی شارەكان و دروستبوونی شاری زیرەک و بونیادنانی ژێرخانی ناوچەكە، دروستبوونی وشیاریی گشتی و بەرزكردنەوەی ئاستی ڕۆشنبیری و كرانەوە بە ڕووی جیهاندا.

3-1. ئاسۆی ئایندەی پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراقی فیدراڵ

    هەر چەندە ماوەیەكە لە ناوخۆدا عێراق چێژ لە دۆخێكی سەقامگیر وەردەگرێت. سوودانی توانیویەتی حەشدی شەعبی ئارام بکاتەوە و پەیوەندییەکانی بەغدا لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستاندا باشتر بکات، سەرەڕای چەندین کێشەی هەڵپەسێردراو لە نێوانیاندا27. لە بەرامبەردا حكومه‌تی هەرێمی كوردستانیش لە ئێستادا نوێنه‌رایەتیی سه‌رده‌مێكی نوێ ده‌كات، ئه‌وه‌ش واتە په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ له‌گه‌ڵ هاوبه‌شه‌كانی له‌ كۆماری عێراقی فیدراڵ، كاری له‌پێشینه‌ش گه‌شه‌پێدانی هاوبه‌شی بونیادنەر‌ و سه‌قامگیره‌ له‌گه‌ڵ به‌غدا، له ‌سه‌ر بنه‌مای ڕێزگرتنی هاوبه‌ش و هه‌ماهه‌نگیی ئامانجدار. ئه‌وه‌ش به‌ تێگه‌یشتنێكی ڕوون بۆ ماف و ئه‌ركه‌كانی هه‌ردوو لا، كە كۆمه‌ڵێک به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌ش بەیەکیانەوە دەبەستێت‌، وه‌ک: (بازرگانی، ئاسایشی سنووره‌كان، گه‌شه‌پێد‌انی ئابووری و… هتد)، هیچ یه‌كێک له‌و به‌رژه‌وه‌ندییانه‌ش به‌دی نایه‌ن ته‌نیا لە ڕێگه‌ی هاوبه‌شییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ لە فەرمانڕەوایەتیكردندا و ده‌ستووریش دەبێتە بنه‌مایه‌كی جه‌وهه‌ری‌ له‌ گفتوگۆكاندا لە نێوان هەردوو لادا28. ئەمەش كردنەوەی دەلاقەیەكی سازێنەرە بۆ كرانەوە بە ڕووی ئاسۆكانی داهاتووی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا، هەروەها هەماهەنگی و هاوکاریکردن لەگەڵ حکومەتی فیدراڵ لە بەدیهێنانی ئامانجەكانی پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێداندا دەتوانێت ڕێگەخۆشکەر بێت بۆ هاوئاهەنگی و ئاشتەوایی زیاتر لە نێوان هەولێر و بەغدا. بەشداریپێكردنی هەرێم لە پڕۆژەكەدا، دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە ڕەخساندنی دیدێكی نیشتمانی و تێپەڕاندنی جیاوازییە نەتەوەیی و تائیفییەکان لە سەرتاسەری عێراقێكی فیدراڵدا. ئەم جۆرە هاوکارییە پەیامێکی بەهێزی پێکەوەژیان بە تەواوی عێراقییەكان دەگەیەنێت. لە هەمان کاتدا یەکگرتنێکی بەهێز لە پڕۆژەی گەشەپێداندا دەتوانێت شاڕێگەیەک بێت بۆ پتەوكردنی گیانی هاوکاری و ئاشتەوایی و ڕێگەگرتن لە پەرتبوونی وڵات. لە سەر بنەمای قازانجی هاوبەش و خۆشگوزەرانیی هاوبەش29، ئەوەی ئاسۆی داهاتووی پەیوەندییەكانی هەرێم و فیدراڵ دیار دەكات لە هەمبەر پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێداندا، دڵنیادانە لەوەی هەرێمی کوردستان لە دەرەوەی ئەم پڕۆژەیە بەجێ نەمێنێت. پڕۆژەكە نەكرێتە ئەڵقەیەكی تری ناوەندگەرایی بە ملی هەرێمەوە، هەرێمی كورستانیش مافی ئەوەی هەیە بەشدار بێت لە خێروبێر و دەستكەوتەكانی پڕۆژە ستراتیژییەكانی عێراق بە پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدانیشەوە، لەو پێناوەشدا هەرێم هەموو ڕێگەیەک دەگرێتە بەر چ لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە بۆ ئەوەی بەشێک بێت لە پڕۆژەكە.

ئەنجامگیری

1. پڕۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان پڕۆژەیەكی ستراتیژیی ژێرخانییە و مۆدێلێكی نوێیە لە بواری بازرگانی و ئابووریدا و كردنەوەی دەروازەیەكی نوێیە بە ڕووی بازرگانیی جیهانیدا و دەبێتە هۆی بەستنەوەی هەردوو كیشوەری ئاسیا و ئەورووپا.
2. هەرێمی كوردستان بە پێی دەستوور بەشێكە لە عێراقی فیدراڵ و پەیوەندییەكی جوگرافی و كارگێڕی و ئابووری و بازرگانی و سیاسی و ئەمنی پێكیانەوە دەبەستێت.
3. بێبەشكردنی هەرێم لە پڕۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان، دەبێتە هۆی لەقاڵبدانی هەرێم لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە، هەروەها كەمكردنەوەی دەسەڵاتەكانی و لە پەراوێزدا هێشتنەوەی و دواكەوتنی هەرێم لە ڕووی ژێرخانی و ئاوەدانی و شارستانییەوە.
4. بەشداریپێنەكردنی هەرێم لە پڕۆژەكە كاریگەریی نەرێنیی دەبێت لە سەر ئاسۆی داهاتووی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو لا. ئەگەرچی لە ئیستادا كۆمەڵێک دۆسیەی ناكۆک لە نێوان هەرێم و فیدراڵدا لەئارادایە، بەڵام ئەوكات دیار نییە گرژییەكان بە هۆی پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدانەوە لە چ ئاستێكدا بن؛ دەنێنەوە.
5. هەرێم لە پێناو ئەوەی بەشێک بێت لە پڕۆژەكە، هەموو ڕێگایەكی دیپلۆماسی و سیاسی دەگرێتە بەر، چ لە سەر ئاستی ناوخۆ یاخود دەرەوە، بە تایبەت لەگەڵ وڵاتە هاوبەشەكانی پڕۆژەكە.

 

سەرچاوەکان

1. 1. د. جیهاد نصیر، تحدیات متعددة: ما مستقبل طریق التنمیة العراقي، مركز rcssegypt، 23 أغسطس 2024، الموقع الكتروني: https://rcssegypt.com/18541.
2. 2. د. حافظ عبدالأمیر امین و آخرون، طریق الحریر و طریق التنمیة نقیضان ام مكملان في استدامة الأقتصاد العراقي، المجلة العراقیة للعلوم الأقتصادیة، عدد خاص للوقائع المؤتمر العلمي الدولي بعنوان (القیادة الرشیدة والتنمیة المستدامە سبل الاصلاح الأقتصاد العراقي)، السادس والسنوي، السابع عشر، لسنة 2023، ص212.

3 . فیصل عبداللطیف یاسین، مشروع طریق التنمیة العراقي مشروعیة الطموح و محددات المنافسة الجیوسیاسیة الإقلیمیة والدولیة، مجلة سیاسة الدولیة، عدد 60، سنة 1/9/2024، ص516.

4 . رحاب الزیادی، خطوات تنمویة تحدیات مشروع طریق التنمیة بین العراق و تركیا، مركز مصري للفكر والدراسات الستراتیجیة، 7/5/2023، موقع الكتروني: https://rb.gy/yy6ok3

5 . د. نسرین ریاض شنشول، د. ریام علي حسین، طریق التنمیة والآفاق المستقبلیة للإقتصاد العراقي، مركز حمورابي للبحوث والدراسات الاستراتیجیة، 17/3/2024، ص6.

6. Ranj Alaaldin, Iraq’s Development Road Project: A Path to Prosperity or Instability?

 Middle East coun on Global Affairs, October 2024 : p4

7 . كازم ئەحمەد سەدرەدین، ڕێگەی گەشەپێدان وەک پڕۆژەیەكی كیشوەربڕ، گۆڤاری ئایندەناسی، ژمارە (22)، تشرینی یەكەمی 2024، ل35.

8 . حیدر نعمة بخیت، طریق التنمیة العراقي فرص تنمویة واعدة وتحدیات كبیرة، مركر البیان للدراسات والتخطیط، 2023، ص18.

9 . مركز پزوش های اتاق ایران، جادە توسعە عراق: آرزوها و واقعیت ها، 1403، ص11-14.

10 . د. سارا شاكر احمد، الابعاد الجیوبولتیكیە لمشروع طریق التنمیة، مركز البیان للدراسات والتخطیط، 2024، ل6.

11 . مركز پزوش های اتاق ایران، جادە توسعە عراق: آرزوها و واقعیت ها، 1403، ص6.

16 . د. ابراهیم ادیب ابراهیم، نحو افاق مستقبلیة ربحة للعلاقات الاقتصادیة العراقیة العمانیة، منظمة بوابة الشرق للتنمیة المستدامة، مایو 2024، ص6.

17 . كازم ئەحمەد سەدرەدین، ڕێگەی گەشەپێدان وەک پڕۆژەیەكی كیشوەربڕ، گۆڤاری ئایندەناسی، ژمارە (22)، 2024، ل41.

18. Ministry of Transportation, The Development Road Project, Baghdad, 31 January 2024

19 . كازم جەباری، سەردانی ئەردۆگان بۆ عێراق بوێرتركردنی تواناكانی دەوڵەت لە سەردەمی كابینەی سوودانیدا، ماڵپەڕی پەیمانگای میدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی، 24/4/2024، لینكەكەی: https://shorturl.at/t8lBf

20 . نەجات، عەلی، هەڵوێستی ئێران سەبارەت بە ڕێڕەوە نوێیەكان ڕێگەی گەشەپێدان بە نموونە، وەرگێڕانی: بارام سوبحی، گۆڤاری ئێرانناسی، ژمارە(11) ، ساڵی سێیەم، ئایاری 2024، ل206.

21. 21. Harith Hasan, Iraq’s Development Road: Geopolitics, Rentierism, and Border Connectivity, Malcolm H. Kerr, Carnegie middle east center, MARCH 11, 2024 , p:13.

22 . سەنگەر سالار، ڕێگەی گەشەپێدان؛ وەرچەرخانی ئابووری لە عێراق و خاڵێكی دیكەی ناكۆكی لە نێوان هەولێر و بەغداد، ماڵپەڕی پەرەگراف، 25/7/2024، لینكەكەی: https://shorturl.at/mCOD7

23 . جمهوریة العراق، وزارة التخطیط، نائب رئيس مجلس الوزراء- وزير التخطيط يترأس اجتماعا للجنة الوزارية المشتركة مع اقليم كردستان لتحديد نقطة ربط مسار طريق التنمية عند الحدود التركية، 27 أغسطس 2025، موقع الكتروني:

https://shorturl.at/DN96r

24 . لا تنازل عن حقوقنا الدستورية ، الموقع: +964، 28/3/2025، موقع الكتروني:

  https://shorturl.at/3w5oP

25 . “العراق والإقليم يتفقان على مسار طريق التنمية”، الموقع: rojnews.news، موقع الكتروني:

https://shorturl.at/Z5caf

26 . هستیار قادر، أقل من 1% من مسار طريق التنمية يمر عبر إقليم كوردستان، الموقع: rudawarabia، 2/12/2025، موقع الكتروني: https://shorturl.at/RLiBx

27 .  Ranj Alaaldin, Iraq’s Development Road Project, The Middle East Council on Global Affairs, October 2024, p: 3

28 . حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەشی ئاماجەكان، ماڵپەڕی gov.krd ، بڕوانە لینکەكەی: https://tinyurl.com/5n7x873b

29 . د. ڕێباز چەتۆ بیرۆ، ڕێگەی گەشەپێدانی عێراق و پێگەی كوردستان، سایتی AVA ، ڕێكەوتی 16ی ئایاری 2024. بڕوانە لینكەكەی: https://shorturl.at/JuYiV